Ο Ιβάν Ιλίιν δεν είναι απλώς ένας παλιός δευτεροκλασάτος Ρώσος στοχαστής. Είναι ο αγαπημένος φιλόσοφος του Βλαντίμιρ Πούτιν και σχεδόν ολόκληρης της σύγχρονης ρωσικής ελίτ. Ο Πούτιν έχει αναφερθεί επανειλημμένα σε αυτόν, έχει παραθέσει αποσπάσματα του σε ομιλίες, έχει μεταφέρει τα λείψανά του στη Μόσχα και έχει κάνει τα έργα του υποχρεωτική ανάγνωση για κρατικούς αξιωματούχους. Δεν είναι τυχαίο: πολλά από όσα γράφει ο Ιλίιν επαναλαμβάνονται σήμερα αυτούσια από τη ρωσική προπαγάνδα.
Ο Ιλίιν πίστευε ότι η Ρωσία είναι μια «πολιορκημένη χώρα» που ποτέ δεν επιτίθεται αλλά πάντα αμύνεται – μια αφήγηση που αποτελεί τον πυρήνα της επίσημης ρητορικής του Κρεμλίνου. Υποστήριζε επίσης ότι ο ρωσικός λαός έχει μια μοναδική, σχεδόν μυστικιστική αποστολή και ότι η Δύση επιδιώκει διαρκώς να «τον διαλύσει». Οι θέσεις αυτές συμπίπτουν εντυπωσιακά με το σημερινό αφήγημα περί Δύσης που «προκαλεί», «περικυκλώνει» και «επιτίθεται» στη Ρωσία.
Πολύ συχνά ο Ιλίιν παρουσιάζεται από τους υποστηρικτές του ως «πατριώτης» ή «συντηρητικός φιλόσοφος». Στην πραγματικότητα όμως δεν ήταν απλώς ένας απολογητής του φασισμού – ήταν ένας από τους ιδεολογικούς αναβιωτές του. Υποστήριξε ανοιχτά τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ, έγραψε θετικά για τον φασισμό ακόμη και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και θεωρούσε ότι η Ρωσία χρειάζεται μια «εθνική δικτατορία» με έναν ηγέτη που ο λαός πρέπει να αγαπά «άνευ όρων».
Μερικές από τις βασικές του ιδέες ήταν:
- Ο λαός δεν πρέπει να κυβερνά· η δημοκρατία οδηγεί στο χάος.
- Ο εθνικός ηγέτης είναι αλάθητος και η αμφισβήτησή του αποτελεί σχεδόν προδοσία.
- Η Ρωσία έχει ιστορική αποστολή να καθοδηγεί τους «μικρότερους» λαούς γύρω της.
- Η Ουκρανία δεν είναι πραγματικό έθνος, αλλά μέρος μιας ενιαίας ρωσικής αποστολής.
Σήμερα, αυτές οι ιδέες -φασιστικές στον πυρήνα τους- αποτελούν θεμέλιο της ρητορικής που χρησιμοποιείται για να δικαιολογηθεί ο πόλεμος στην Ουκρανία και η αυταρχική πορεία της Ρωσίας. Ο Ιλίιν, μέσα από τον Πούτιν, επιστρέφει στο κέντρο της σύγχρονης πολιτικής.
Ένας «ξεχασμένος φιλόσοφος»
Η Ρωσία δεν επιτίθεται ποτέ, μόνο αμύνεται∙ η Ρωσία είναι πάντα θύμα∙ τα γεγονότα δεν έχουν σημασία – Αυτή η οπτική δεν γεννήθηκε στο «Russia Today», ούτε στα γραφεία των σύγχρονων προπαγανδιστών. Της έδωσε σχήμα, εδώ και πολλές δεκαετίες, ένας σχεδόν ξεχασμένος φιλόσοφος: ο Ιβάν Ιλίιν. Ξεχασμένος σχεδόν απ’ όλους, μέχρι που τον «θυμήθηκε» ο Βλαντιμίρ Πούτιν.
Απελαθείς από τον Λένιν το 1922 με το περίφημο «Φιλοσοφικό Πλοίο», ο Ιλίιν έζησε το υπόλοιπο της ζωής του στην Ευρώπη. Σιχαινόταν τον μπολσεβικισμό, αλλά για να τον «αντιμετωπίσει» στράφηκε σε κάτι ακόμη πιο σκοτεινό: στις φασιστικές και ναζιστικές ιδέες, τις οποίες δεν απαρνήθηκε ποτέ, ούτε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στον 21ο αιώνα η ρωσική ηγεσία τον ανέστησε από την αφάνεια, τον μετέφερε με τιμές σε μοναστήρι της Μόσχας και αγόρασε ολόκληρο το αρχείο του από τις ΗΠΑ, παρουσιάζοντάς τον ως «γνήσιο Ρώσο φιλόσοφο» και πνευματικό θεμέλιο του σημερινού καθεστώτος.
Ποιος ήταν ο Ιβάν Ιλίιν
Ο Ιλίιν (1883 – 1954) γεννήθηκε σε οικογένεια με ισχυρές αυτοκρατορικές ρίζες. Ο πατέρας του ήταν κρατικός λειτουργός, η μητέρα του ρωσόγερμανικής καταγωγής. Βαφτίστηκε Ορθόδοξος, αλλά διαμορφώθηκε μέσα από τη γερμανική φιλοσοφία.
Σπούδασε και δίδαξε κλασικούς Γερμανούς όπως Γκέτε, Καντ, Σέλλινγκ και Χέγκελ, στον οποίο αφιέρωσε και την κύρια ακαδημαϊκή του εργασία. Στα νιάτα του είχε γοητευθεί πρόσκαιρα από την επανάσταση του 1905, όμως γρήγορα απογοητεύτηκε και πέρασε στην άλλη πλευρά: στην άκρα συντηρητική, μοναρχική, εθνικιστική σκέψη. Όσοι τον γνώριζαν, τον περιγράφουν με μία βασική λέξη: μίσος. Είχε αξιοσημείωτη ικανότητα να προσβάλλει, να εξευτελίζει και να δαιμονοποιεί τους ιδεολογικούς του αντιπάλους. Αυτή η οργή έγινε η βάση του πολιτικού του λόγου.
Μετά το 1917 είχε συλληφθεί έξι φορές από τις σοβιετικές αρχές ενώ γλίτωσε την εκτέλεση χάρη στην εκτίμηση του Λένιν για το έργο του στον Χέγκελ. Τελικά απελάθηκε και εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο Εκεί, στην εξορία, διαμόρφωσε πλήρως το δόγμα του ρωσικού εθνικισμού όπως το φανταζόταν ο ίδιος.
Η κεντρική ιδέα: ένας «εκλεκτός» ρωσικός λαός: Στον πυρήνα της σκέψης του Ιλίιν βρίσκεται η ιδέα ότι ο ρωσικός λαός έχει μοναδική, σχεδόν μυστικιστική αποστολή – αυτή η αποστολή απειλείται διαρκώς από εχθρούς εκτός και εντός συνόρων και για να διασωθεί, χρειάζεται μια ισχυρή, αυταρχική, εθνική δικτατορία.
Ο Ιλίιν αρνείται τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, την ιδέα της λαϊκής κυριαρχίας, και αναζητά ένα καθεστώς που θα βασίζεται σε:
- έναν εθνικό ηγέτη,
- μια «πνευματικά ενωμένη» κοινωνία,
- στρατιωτικοποιημένες δομές,
- στενή συμμαχία κράτους – στρατού – εκκλησίας.
Ο φασισμός ως «σωτήρια λύση»
Τη δεκαετία του 1920–30 ο Ιλίιν έφτασε στο αποκορύφωμα του ιδεολογικού του παραλογισμού. Είδε στον φασισμό του Μουσολίνι και του Χίτλερ όχι ένα ιστορικό τέρας, αλλά μια «ευκαιρία σωτηρίας» από τον κομμουνισμό και τον φιλελευθερισμό. Ενδεικτικά: Το 1928 δημοσιεύει το άρθρο «Για τον ρωσικό φασισμό», το 1933 γράφει το κείμενο «Εθνικοσοσιαλισμός. Ένα νέο πνεύμα», όπου υμνεί την άνοδο του ναζισμού ενώ το 1937 υποστηρίζει ότι ο ιταλικός φασισμός «εκφράζει από παλιά τη ρωσική ψυχή».
Στα κείμενά του επαινεί τον Χίτλερ γιατί «σταμάτησε τον εκχριστιανισμό της Ευρώπης από τους μπολσεβίκους» ενώ υιοθετεί βασικές φασιστικές αξίες όπως τον τυφλό πατριωτισμό, πίστη στην «ιδιοφυΐα» του έθνους, στρατιωτικό πνεύμα θυσίας, πειθαρχία, «εθνική ενότητα» πέρα από τάξεις.
Και δεν πρόκειται για μια βραχύβια φάση. Ακόμη και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1948, σε κείμενο «Για τον φασισμό» γράφει ότι: ο φασισμός είναι ένα «πολύπλοκο φαινόμενο, όχι ακόμη ξεπερασμένο», έχει και «υγιή» στοιχεία ενώ χρειάζεται δήθεν «ήρεμη και δίκαιη αξιολόγηση». Δεν αποκηρύσσει ποτέ την ουσία του φασισμού ενώ αντίθετα, προτείνει πώς θα μπορούσε να διορθωθεί και να εφαρμοστεί «σωστά» στο μέλλον.
Η θεολογία της εξουσίας: Θεός, Πατρίδα, Ηγέτης
Ο Ιλίιν πλέκει μια ψευδοχριστιανική θεωρία γύρω από την εξουσία και θεωρεί ότι ο «νέος Ρώσος άνθρωπος» πρέπει να αγαπά άνευ όρων τρία πράγματα: τον Θεό, την Πατρίδα, και τον Εθνικό Ηγέτη. Από τις πιο χαρακτηριστικές του φράσεις – που σήμερα αντηχεί σχεδόν αυτούσια στον λόγο του Κρεμλίνου – είναι η θέση ότι: «Όποιος δεν αγαπά άνευ όρων τον εθνικό ηγέτη και δεν πιστεύει σε αυτόν, δεν του στέλνει το κύμα της πίστης και της θέλησής του. Γι’ αυτό οι εχθροί προσπαθούν να σπιλώσουν τον ηγέτη με υποψίες, γελοιοποίηση και συκοφαντία.»
Σύμφωνα με αυτή τη λογική: Ο ηγέτης δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, η κριτική προς την εξουσία είναι σχεδόν ιερόσυλη πράξη ενώ ο λαός δεν υπάρχει ως πολιτικό υποκείμενο, παρά μόνο ως μάζα που οφείλει να πιστεύει και να υπακούει. Η ελευθερία, η δημοκρατία, η πολυφωνία παρουσιάζονται ως απειλές. Ο στόχος -κατά τον ιδεολόγο του Πούτιν- είναι μια πνευματικά ομογενοποιημένη κοινωνία, που θα αποδέχεται χωρίς ερωτήσεις τις επιλογές της εξουσίας.
Η ιστορική αφήγηση: Ρωσία – θύμα, Ουκρανία – δεν υπάρχει
Η ιστορική αντίληψη του Ιλίιν είναι ανατριχιαστικά γνωστή και ακούγεται από όλα τα ρωσικά προπαγανδιστικά μέσα εδώ και χρόνια. Σε αυτήν η Ρωσία παρουσιάζεται πάντα σε άμυνα, όλες οι ρωσικές επεκτάσεις παρουσιάζονται ως αναγκαστικές καθώς το τεράστιο ευρασιατικό έδαφος «υποχρέωσε» τη Ρωσία να το κατακτήσει για να αμυνθεί. Την ίδια ώρα οι γειτονικοί λαοί , τους οποίους εξόντωσε ή προσπαθεί να εξοντώσει η Ρωσία εμφανίζονται ως «μικρότεροι» και «ανώριμοι», που η Ρωσία οφείλει να καθοδηγεί και να προστατεύει.
Ο αγαπημένος φιλόσοφος του Πούτιν αναφέρεται στους Ουκρανούς σε εισαγωγικά καθώς θεωρεί την ουκρανική ταυτότητα τεχνητό δημιούργημα εχθρικών δυνάμεων. Σας θυμίζει κάτι; Θεωρεί αυτονόητο ότι στο μέλλον η Ουκρανία πρέπει να βρίσκεται «αναπόφευκτα» μέσα σε μια νέα ρωσική αυτοκρατορία – αρνείται την ανεξάρτητη ύπαρξη της Ουκρανίας και διαγράφει την ταυτότητα ενός ολόκληρου λαού.
Η αναβίωση του Ιλίιν στη Ρωσία του 21ου αιώνα
Για δεκαετίες μετά τον θάνατό του (1954), ο Ιλίιν παρέμενε μια δευτερεύουσα φιγούρα στην ιστορία των ιδεών. Η Ευρώπη τον είχε σε μεγάλο βαθμό ξεχάσει αλλά αυτό άλλαξε ριζικά μετά το 2005: Η ρωσική κυβέρνηση μετέφερε τα λείψανά του από την Ελβετία στο μοναστήρι Ντονσκόι στη Μόσχα ενώ αγοράστηκε από τις ΗΠΑ ολόκληρο το προσωπικό του αρχείο. Τα βιβλία του επανεκδόθηκαν σε μεγάλες τιράζ.
Την ίδια ώρα ο Πούτιν άρχισε να τον επικαλείται σε ομιλίες ενώ οι «γκρίζοι καρδινάλιοι» του καθεστώτος (Σουρκόφ, Βολόντιν) πρότειναν τα έργα του ως υποχρεωτική ανάγνωση για κρατικούς αξιωματούχους. Λαβρόφ, Μεντβέντεφ, «Πατριάρχης» Κύριλλος και άλλοι ανώτεροι αξιωματούχοι παραπέμπουν τακτικά σε αυτόν. Παράλληλα, στα σχολικά και πανεπιστημιακά εγχειρίδια ο Ιλίιν παρουσιάζεται πλέον ως «μεγάλος Ρώσος φιλόσοφος», θεωρητικός της «ρωσικής κρατικότητας και πνευματικότητας» χωρίς βέβαια να τονίζεται οι ανοιχτά φασιστικές του θέσεις.
Ποιές είναι όμως εκείνες οι ιδέες του Ιλίιν, τις οποίες σήμερα «δανείζεται» η επίσημη ρωσική εξουσία; μερικά παραδείγματα είναι:
- την ιδέα της αιώνιας πολιορκημένης Ρωσίας,
- την άρνηση της ύπαρξης της Ουκρανίας ως ξεχωριστού έθνους,
- τη λατρεία του Εθνικού Ηγέτη,
- την άκρατη δυσπιστία απέναντι στη δημοκρατία,
- την έννοια μιας «εθνικής δικτατορίας» που θα προστατεύει το «πνευματικό σώμα» του έθνους.
Ο Ιβάν Ιλίιν είναι ο θεωρητικός μιας ρωσικής εκδοχής φασισμού, ή του «ρωσισμού», όπως τον αποκλούν σήμερα. Παρά τις προσπάθειες να παρουσιαστεί ως «χριστιανός πατριώτης φιλόσοφος», τα βασικά χαρακτηριστικά της σκέψης του είναι καθαρά:
- υποστήριξη αυταρχικής εθνικής δικτατορίας,
- λατρεία της προσωπικότητας του ηγέτη,
- στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας,
- περιφρόνηση για τη δημοκρατία και τον φιλελευθερισμό,
- ιεραρχική «αξιολόγηση» των ανθρώπων με βάση το «πνευματικό τους επίπεδο»,
- άρνηση ή υποτίμηση των επιμέρους εθνικών ταυτοτήτων μέσα στη ρωσική αυτοκρατορία.
Ο Ιλίιν δεν είναι απλώς ένας «συντηρητικός στοχαστής». Είναι ο θεωρητικός μιας ιδιαίτερης, ρωσικής παραλλαγής φασισμού – κάτι που αναγνωρίζει και ο ίδιος όταν προσπαθεί να συνδέσει τον ρωσικό «πνευματικό χαρακτήρα» με τον φασισμό της Ιταλίας και τον εθνικοσοσιαλισμό της Γερμανίας. Δεν είναι τυχαίο που ακόμη και μετά τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, του Ολοκαυτώματος και των κατεστραμμένων πόλεων, ο Ιλίιν δεν αποκήρυξε τον φασισμό, δεν ζήτησε συγνώμη ούτε έκανε κάποια αυτοκριτική για αυτά που έγραψε αλλά αντίθετα είπε πως ο φασισμός θα μπορούσε να εφαρμοστεί «σωστά» στο μέλλον, χωρίς τα «λάθη» του Χίτλερ και του Μουσολίνι.
Ένας «αντιφασιστικός» μύθος με φασιστικό φιλόσοφο
Η σημερινή Ρωσία στηρίζει ένα σημαντικό κομμάτι της επίσημης ταυτότητάς της στην «αντιφασιστική νίκη» του 1945. Παράλληλα, ο Πούτιν, οι συνεργάτες του και οι υποστηρικτές του κατηγορούν όλους τους άλλους -κυρίως εκείνους που τους αντιστέκονται- ως «φασίστες» και «ναζί».
Την ίδια στιγμή, όμως ο ίδιος ο Πούτιν και η Ρωσία που έφτιαξε εξυψώνει και νομιμοποιεί έναν άνθρωπο που υπερασπίστηκε ανοιχτά τον φασισμό, χρησιμοποιεί τις ιδέες του για να δικαιολογήσει επεκτατικούς πολέμους και εφαρμόζει στην πράξη μεγάλο μέρος της πολιτικής του φαντασίωσης. Οι ιδέες του Ιβάν Ιλίιν εφαρμόζονται εμπράκτως από τη σημερινή Ρωσία. Και εκείνες που ακόμα δεν εφαρμόστηκαν, θα εφαρμοστούν αργότερα. Ένας τρόπος να καταλάβει κανείς τι έχει ένας άνθρωπος στο μυαλό του είναι να ξέρει το τι διαβάζει τα βράδια πριν πέσει για ύπνο. Ο Πούτιν διαβάζει Ιβάν Ιλίιν. Δείτε τι έγραφε αυτό ο Ιβάν Ιλίιν και βγάλτε μόνοι σας τα συμπεράσματά σας.
