Σε μια εποχή όπου οι σχέσεις δοκιμάζονται καθημερινά και οι εντάσεις γίνονται εύκολα συγκρούσεις, η συγχώρεση μοιάζει με κάτι δύσκολο, ίσως και αδύνατο. Κι όμως, σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, αποτελεί το πιο βασικό κριτήριο της πνευματικής ζωής. Όχι απλώς μία αρετή ανάμεσα σε άλλες, αλλά το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζονται όλες.
Η Αγία Γραφή και οι Πατέρες της Εκκλησίας είναι σαφείς: χωρίς συγχώρεση προς τον πλησίον, καμία άλλη αρετή δεν έχει πραγματική αξία ενώπιον του Θεού.
Η ξεκάθαρη θέση του Ευαγγελίου
Ο ίδιος ο Χριστός θέτει τη συγχώρεση στο κέντρο της σχέσης μας με τον Θεό. Στην προσευχή «Πάτερ ἡμῶν», η συγχώρεση που ζητούμε συνδέεται άμεσα με εκείνη που προσφέρουμε: «καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν» ( = και συγχώρεσε σε μας τις αμαρτίες μας, όπως κι εμείς συγχωρούμε σ’ αυτούς που αμαρτάνουν σε μας) (Ματθ. 6, 12).
Και η συνέχεια είναι ακόμη πιο αυστηρή: «Ἐὰν γὰρ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος· ἐὰν δὲ μὴ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, οὐδὲ ὁ πατὴρ ὑμῶν ἀφήσει τὰ παραπτώματα ὑμῶν» ( = Επειδή, αν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα πταίσματά τους, θα συγχωρήσει και σε σας ο ουράνιος Πατέρας σας. Αν, όμως, δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα πταίσματά τους, ούτε ο Πατέρας σας θα συγχωρήσει σε σας τα πταίσματά σας) (Ματθ. 6, 14-15).
Με απλά λόγια: η συγχώρεση δεν είναι επιλογή· είναι προϋπόθεση.
Το ίδιο μήνυμα μεταφέρει και η παραβολή του άσπλαχνου δούλου (Ματθ. 18, 23-35):
«… η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια μ’ έναν βασιλιά, που θέλησε να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς του με τους δούλους του. Κι όταν άρχισε το ξεκαθάρισμα των λογαριασμών, του έφεραν έναν οφειλέτη που του χρωστούσε δέκα χιλιάδες τάλαντα. Κι επειδή δεν είχε να τα πληρώσει, διέταξε ο κύριός του να πουληθούν αυτός και η γυναίκα του και τα παιδιά του και όλα όσα είχε ώστε να πληρωθεί το χρέος. Έπεσε, τότε, ο δούλος κι άρχισε να τον προσκυνά λέγοντας: Κύριε, δείξε μου μακροθυμία και θα σου τα ξεπληρώσω όλα. Κι επειδή τον σπλαχνίστηκε το δούλο εκείνο ο κύριός του, τον άφησε ελεύθερο και του χάρισε το δάνειο. Βγαίνοντας όμως έξω ο δούλος εκείνος, βρήκε έναν από τους συνδούλους του που του χρωστούσε εκατό δηνάρια. Τον έπιασε τότε και τον έπνιγε λέγοντάς του: Ξόφλησέ μου ό,τι μου χρωστάς. Έπεσε, λοιπόν, ο σύνδουλός του στα πόδια του και τον παρακαλούσε λέγοντας: Δώσε μου κάποια πίστωση χρόνου, και θα σου το ξοφλήσω. Εκείνος όμως δεν ήθελε κι έτσι πήγε και τον έριξε στη φυλακή, ώσπου να ξοφλήσει το χρέος. Μα όταν είδαν οι σύνδουλοί του τι έγινε, λυπήθηκαν πάρα πολύ και πήγαν και διηγήθηκαν με κάθε λεπτομέρεια στον κύριό τους όλα όσα έγιναν. Τότε τον κάλεσε ο κύριός του και του λέει: Πονηρέ δούλε! Όλο εκείνο το χρέος σού το χάρισα επειδή με παρακάλεσες. Δεν όφειλες λοιπόν να σπλαχνιστείς κι εσύ το σύνδουλό σου, όπως σε σπλαχνίστηκα εγώ; Και οργίστηκε ο κύριός του και τον παρέδωσε στους βασανιστές, ώσπου να ξοφλήσει όλα όσα του χρωστούσε. Το ίδιο θα κάνει και ο Πατέρας μου ο ουράνιος σ’ εσάς, αν δε συγχωρήσετε ο καθένας σας στον αδελφό του, μέσα από την καρδιά του, τα παραπτώματά του».
Ο άνθρωπος που δεν συγχωρεί, αποδεικνύει ότι δεν έχει κατανοήσει ούτε δεχθεί τη συγχώρεση που ο ίδιος έλαβε.
Τι λένε οι Πατέρες
Οι Πατέρες της Εκκλησίας μιλούν με εντυπωσιακή σαφήνεια και αυστηρότητα.
Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος επισημαίνει ότι τίποτα δεν μας κάνει πιο όμοιους με τον Θεό από το να συγχωρούμε. Η συγχώρεση δεν είναι απλώς ηθική στάση, αλλά μίμηση του ίδιου του Θεού.
Ο Μάξιμος ο Ομολογητής προχωρά ακόμη πιο βαθιά: αν κάποιος κρατά μνησικακία, τότε ακόμη και η νηστεία και η προσευχή του χάνουν το νόημά τους.
Και ο Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι δεν μπορεί να θεωρείται δίκαιος όποιος δεν συγχωρεί όλους τους ανθρώπους.
Το συμπέρασμα είναι κοινό: η συγχώρεση δεν είναι συμπληρωματική αρετή, αλλά βασική προϋπόθεση κάθε πνευματικής προσπάθειας.
Γιατί η συγχώρεση είναι τόσο καθοριστική
Η συγχώρεση δεν αφορά μόνο τον άλλον. Είναι κυρίως εσωτερική υπόθεση.
Η μνησικακία:
- βαραίνει την καρδιά
- διαταράσσει την ειρήνη του ανθρώπου
- τον απομακρύνει από την αγάπη του Θεού
Αντίθετα, η συγχώρεση λειτουργεί απελευθερωτικά. Δεν αλλάζει πάντα τον άλλον άνθρωπο, αλλά αλλάζει σίγουρα εμάς.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η Εκκλησία δεν ζητά απλώς «να είμαστε καλοί», αλλά να έχουμε καθαρή καρδιά. Και καθαρή καρδιά χωρίς συγχώρεση δεν υπάρχει.
Όταν οι «αρετές» δεν αρκούν
Πολλές φορές η πνευματική ζωή περιορίζεται σε εξωτερικές πράξεις: νηστεία, προσευχή, εκκλησιασμό, ελεημοσύνη. Όλα αυτά είναι σημαντικά, αλλά δεν είναι αρκετά.
Ο Απόστολος Παύλος το συνοψίζει με μία φράση: «ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἰμι» (Α΄ Κορ. 13, 1).
Και η συγχώρεση είναι η πιο πρακτική μορφή αγάπης. Είναι το σημείο όπου η πίστη γίνεται πράξη.
Η πρόκληση της καθημερινότητας
Στην πράξη, η συγχώρεση δεν είναι εύκολη. Απαιτεί:
- ταπείνωση
- εσωτερικό αγώνα
- υπομονή
Δεν σημαίνει ότι αγνοούμε το κακό ή ότι δικαιολογούμε την αδικία. Σημαίνει ότι αρνούμαστε να κρατήσουμε μέσα μας την πικρία.
Συχνά, η συγχώρεση ξεκινά απλά: με μια προσευχή για εκείνον που μας πλήγωσε.
Το ουσιαστικό συμπέρασμα
Η χριστιανική ζωή δεν μετριέται με πράξεις, αλλά με την κατάσταση της καρδιάς. Και το πιο αξιόπιστο «τεστ» αυτής της καρδιάς είναι η συγχώρεση.
Χωρίς αυτήν, ακόμη και οι μεγαλύτερες αρετές μένουν κενές. Με αυτήν, ακόμη και τα μικρά αποκτούν αιώνια αξία.
Τελικά, το ερώτημα δεν είναι πόσο προσευχόμαστε ή πόσο ασκούμαστε, αλλά ένα: συγχωρούμε πραγματικά;
