Στη συλλογική συνείδηση των Ορθοδόξων, ο Άγιος Ιωάννης ο Ρώσος θεωρείται αυτονόητα «Ρώσος». Η ίδια η προσωνυμία του έχει παγιώσει εδώ και αιώνες μία εθνική ταυτότητα που όμως, υπό το φως της ιστορικής έρευνας και των συγχρόνων δεδομένων, αποδεικνύεται τουλάχιστον προβληματική.
Η πραγματικότητα είναι ότι ο Άγιος Ιωάννης δεν καταγόταν από τη σημερινή εδαφική Ρωσία, αλλά από την περιοχή της σημερινής Ουκρανίας – συγκεκριμένα από το λεγόμενο «Χετμανάτο των Κοζάκων» και την περιοχή που οι παλαιές ρωσικές πηγές ονόμαζαν «Μικρά Ρωσία».
Τι ήταν η «Μικρά Ρωσία»;
Ο όρος «Μικρά Ρωσία» (Малороссия / Malorossiya) χρησιμοποιείτο από την Τσαρική Αυτοκρατορία για να περιγράψει τα ουκρανικά εδάφη που είχαν υπαχθεί στη ρωσική κυριαρχία. Δεν σήμαινε όμως ότι οι κάτοικοι ήταν εθνολογικά «Μεγαλορώσοι», δηλαδή Ρώσοι με τη σημερινή έννοια.
Πολλές σύγχρονες πηγές αναφέρουν ρητά ότι ο Άγιος γεννήθηκε στο Χετμανάτο των Κοζάκων της Ουκρανίας, πιθανώς στην περιοχή της Πολτάβας, ή γενικότερα στη σημερινή Ουκρανία.
Ακόμη και εκκλησιαστικές ιστοσελίδες που διατηρούν το παραδοσιακό όνομα «ο Ρώσος», παραδέχονται ότι γεννήθηκε στη «Μικρά Ρωσία», δηλαδή στα σημερινά ουκρανικά εδάφη.
Γιατί ονομάστηκε «Ρώσος»;
Η απάντηση βρίσκεται στην πολιτική και αυτοκρατορική πραγματικότητα του 18ου αιώνα. Ο Άγιος υπηρέτησε στον στρατό του Μεγάλου Πέτρου κατά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1710–1711, όταν αιχμαλωτίστηκε και στη συνέχεια πουλήθηκε ως σκλάβος σε Τούρκο αξιωματικό (ίππαρχο) που καταγόταν από το χωριό Προκόπι της Μικράς Ασίας.
Στα μάτια των Οθωμανών, όλοι οι στρατιώτες της Τσαρικής Αυτοκρατορίας ήταν «Ρώσοι», ανεξαρτήτως της πραγματικής εθνοτικής τους καταγωγής. Έτσι, ο Ιωάννης έμεινε γνωστός ως «Ρώσος», όπως θα συνέβαινε και με έναν Ουκρανό Κοζάκο ή Λευκορώσο που υπηρετούσε στον ίδιο στρατό.
Πρόκειται για ένα φαινόμενο που έχει συμβεί κατ’ επανάληψιν στην ιστορία: αυτοκρατορίες οικειοποιούνται προσωπικότητες λαών που υπέταξαν, παρουσιάζοντάς τες ως «δικές τους».
Η ρωσική οικειοποίηση της ουκρανικής κληρονομιάς
Η περίπτωση του Αγίου Ιωάννου δεν είναι μεμονωμένη. Η ρωσική ιστοριογραφία επί αιώνες παρουσίαζε: τους Κοζάκους ως «Ρώσους», το Κίεβο ως «μητέρα των ρωσικών πόλεων», τους Αγίους και τους ηγεμόνες της μεσαιωνικής Ρως ως αποκλειστικά ρωσική κληρονομιά.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η προσωνυμία «ο Ρώσος» λειτουργεί σήμερα ως ένα ιστορικό κατάλοιπο μίας αυτοκρατορικής αφήγησης που συσκότισε την πραγματική καταγωγή του Αγίου.
Επιβάλλεται μία δικαιότερη ονομασία;
Η Εκκλησία φυσικά δεν αλλάζει εύκολα καθιερωμένες προσωνυμίες Αγίων. Όμως, η ιστορική αλήθεια οφείλει να λέγεται. Και όταν μία προσωνυμία δημιουργεί εσφαλμένες εθνικές εντυπώσεις, ίσως έχει έρθει η ώρα για μία πιο ακριβή και δίκαιη διατύπωση.
Θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ονομασίες όπως «Ο Άγιος Ιωάννης ο Κοζάκος» ή ακόμη πιο ξεκάθαρα: «Ο Άγιος Ιωάννης ο Ουκρανός».
Η τελευταία ονομασία αποδίδει με τους σημερινούς γεωγραφικούς και εθνολογικούς όρους την πραγματική πατρίδα του Αγίου.
Η αλήθεια δεν μειώνει την αγιότητα
Η καταγωγή του Αγίου δεν αλλάζει την πνευματική του λάμψη. Ο Άγιος Ιωάννης παραμένει ένας μεγάλος ομολογητής της πίστεως, ένας άνθρωπος της ταπεινώσεως, της προσευχής και της υπομονής.
Όμως η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας αποτελεί και πράξη δικαιοσύνης. Και στην περίπτωση του Αγίου Ιωάννου, η αλήθεια δείχνει ότι ο λεγόμενος «Ρώσος» ήταν, με σημερινούς όρους, τέκνο της Ουκρανίας.
