Του Κώστα Ονισένκο
Αντί εισαγωγής:
Σιγά σιγά και οι ίδιοι οι Ρώσοι αλλά και οι ξένοι βλέπουν το πραγματικό πρόσωπο του Πούτιν: ενός αδύναμου γέρου με σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα, αλλοιωμένη αντίληψη της πραγματικότητας και καμία ηγετική ικανότητα. Η κατάσταση για τη Ρωσία δεν είναι καλή και δεν θα είναι καλή για τις επόμενες δεκαετίες, όποια και αν είναι η έκβαση αυτού του πολέμου. Εδώ μπορούμε να πούμε πολλά, αλλά θέλω να εστιάσω σε κάτι συγκεκριμένο: στην εικόνα «μεγάλου στρατηγικού μυαλού» που έχει ο Πούτιν και στο πώς διαμορφώθηκε αυτή η εικόνα.
Ο Πούτιν δεν είχε ποτέ καμία ηγετική, στρατιωτική ή πολιτική ικανότητα άνω του μέσου όρου των συμπατριωτών του. Σε κάποια πράγματα η ικανότητά του είναι χαμηλότερη ενός μέσου ανθρώπου, όπως αποδείχθηκε κατά τη διάρκεια των προηγούμενων δεκαετιών. Η ανάληψη της εξουσίας εκ μέρους του έγινε ως αποτέλεσμα μιας συνωμοσίας ομάδας των μυστικών υπηρεσιών της Ρωσίας, με τη συνεργασία ορισμένων «ολιγαρχών». Δηλαδή ούτε καν σε αυτό συνέβαλε ο ίδιος ο Πούτιν· ο Πούτιν δεν «άρπαξε την εξουσία». Τον τοποθέτησαν εκεί.
Ένα μικρό ιστορικό: Ο μικρός Βόβα προερχόταν από φτωχή οικογένεια, στα παιδικά του χρόνια είχε υποστεί επανειλημμένα μπούλινγκ και κάποια στιγμή αποφάσισε να αυξήσει τις πιθανότητες για προκοπή με το να ενταχθεί οικειοθελώς στην Υπηρεσία. Ξεκίνησε από μαθητής, ρουφιανεύοντας τους άλλους μαθητές — όσους διατύπωναν «επικίνδυνες ιδέες» και ιδεολογίες. Συνέχισε να είναι χρήσιμος στην Υπηρεσία ως φοιτητής στη Νομική, όπου εισήχθη με τη βοήθεια της ίδιας της Υπηρεσίας, και μετά εντάχθηκε και επίσημα σε αυτήν.
Σε όλη τη θητεία του στην Υπηρεσία δεν είχε καμία αξιόλογη διάκριση, ενώ οι ιστορίες που κυκλοφορούν για τη «μυστική δράση» του στα μετόπισθεν του εχθρού είναι προϊόν του ίδιου μηχανισμού ο οποίος έπεισε μερίδα Ελλήνων ότι ο Πούτιν είναι μέγα στρατηγικό μυαλό, και του ίδιου μηχανισμού ο οποίος είχε πείσει νωρίτερα εκατομμύρια Ρώσους ότι ο Λένιν, ο σοβιετικός ηγέτης, ήταν στην πραγματικότητα μανιτάρι.
Όταν διαλύθηκε η ΕΣΣΔ, ο Βλαδίμηρος, αντί να πάρει το υπηρεσιακό του όπλο και να υπερασπιστεί τον όρκο που είχε δώσει ενώπιον της πατρίδας του και της Υπηρεσίας, φόρεσε μπορντό σακάκι και άρχισε να βιοπορίζεται ως βοηθός του δημάρχου Αγίας Πετρούπολης, Σομπτσιάκ. Βεβαίως, υπό την επίβλεψη της Υπηρεσίας, ή τουλάχιστον εκείνης της ομάδας που εξακολουθούσε να δρα παρά τη διάλυση του σοβιετικού καθεστώτος.
Εκτός από το να κουβαλάει τον χαρτοφύλακα του Σομπτσιάκ, ο Βόβα έκανε τον διαμεσολαβητή ανάμεσα στους ολιγάρχες, τη μαφία και τον δήμο σε διάφορες υποθέσεις κατάχρησης δημοσίου χρήματος, ιδιωτικοποιήσεων δημόσιας περιουσίας κ.λπ. Με λίγα λόγια, ήταν ένας μεσάζοντας για τις ρεμούλες. Το όνομά του τότε, πριν ακόμα διαλυθούν τα ανεξάρτητα μίντια στη χώρα, είχε φανεί σε ορισμένα δημοσιεύματα στο πλαίσιο που σας περιέγραψα.
Μεγάλη ώθηση στην καριέρα του έδωσε η υπόθεση της κόρης του Γέλτσιν, η οποία είχε και εκείνη εμπλοκή σε κάποιες ρεμούλες και έπρεπε κάποιος να κουκουλώσει αυτή την εμπλοκή. Αυτό το εξεζητημένο έργο ανατέθηκε στον Βόβα και ο Βόβα τα κατάφερε πολύ καλά. Για την ομάδα Γέλτσιν αποδείχθηκε πολύ χρήσιμος, για την Υπηρεσία ήταν ελεγχόμενος, ενώ οι ολιγάρχες θεώρησαν —κακώς, όπως αποδείχθηκε— ότι θα ήταν ελεγχόμενος και από αυτούς. Οπότε, κάπου το 1999, αποφασίστηκε η τοποθέτησή του στη θέση του υπηρεσιακού προέδρου της χώρας. Ενός γκρίζου, άμορφου, άγνωστου ΚαΓκεΜπίτη, για τον οποίο ακούστηκε η ειλικρινής απορία: «Who is Mr. Putin?»
Άλλο, βέβαια, να σε τοποθετεί ως υπηρεσιακό πρόεδρο μια ομάδα συμφερόντων και άλλο να σε ψηφίζει ο κόσμος. Έπρεπε, πριν λήξει η θητεία του ως υπηρεσιακού προέδρου και γίνουν εκλογές, να αποκτήσει ο Βόβα ένα ηγετικό προφίλ. Ένα προφίλ τόσο ισχυρό που θα υπερκάλυπτε την ασημότητά του. Τότε ακόμα υπήρχαν ορισμένοι σοβαροί θεσμοί, όπως η αντιπολίτευση και τα ανεξάρτητα μίντια, ενώ μια εκτεταμένη νοθεία δεν θα ήταν τόσο εύκολη όσο σήμερα.
Ποιος μηχανισμός θα μπορούσε να φέρει τόσο μεγάλα αποτελέσματα; Ο φόβος, κατ’ αρχάς. Η δημιουργία ενός ορατού-αόρατου εχθρού, μιας απειλής για ό,τι θεωρείται ιερό και όσιο. Μιας απειλής για την ασφάλεια των φιλήσυχων πολιτών. Ο πόλεμος με την τρομοκρατία. Ποια είναι τα εργαλεία που είχε στα χέρια της η ομάδα που προωθούσε τον Πούτιν;
Κατ’ αρχάς, είχε όλα τα εργαλεία που είχε στη διάθεσή της η Υπηρεσία: όπλα, εκτελεστές, πληροφορίες, οχήματα, πρόσβαση στον δημόσιο μηχανισμό. Εκρήξεις σε πολυκατοικίες το 1999. Εκατοντάδες Ρώσοι νεκροί. Άγνωστοι δράστες. Φόβος. Ανασφάλεια. Ποιος ανατίναξε τις πολυκατοικίες; Τι θέλει από εμάς; Τι θα τιναχθεί στον αέρα αύριο;
Βγαίνει ο Βόβα ως σωτήρας και λέει: Είναι Τσετσένοι τρομοκράτες. Θα τους βρούμε, θα τους λιανίσουμε, δεν θα μείνει ούτε ένας όρθιος. Η φωνή του σέρνεται αποφασιστική. Η γροθιά του σφίγγεται. Ο Ρώσος τηλεθεατής βλέπει τον αποφασισμένο ΚαΓκεΜπίτη να του υπόσχεται ότι θα πάρει εκδίκηση, ότι θα σκορπίσει τον τρόμο στους εχθρούς της Ρωσίας. Να του υπόσχεται ασφάλεια. Ξεκινάει ο αιματηρός πόλεμος στην Τσετσενία. Το Γκρόζνι ισοπεδώνεται.
Δεκάδες χιλιάδες Τσετσένοι, γυναίκες, άντρες, παιδιά, δολοφονούνται. Ελάχιστοι δημοσιογράφοι έχουν τα κότσια να αποκαλύψουν την αλήθεια για αυτόν τον πόλεμο, κυρίως η Άννα Πολιτκόφσκαγια. Αιωνία η μνήμη της. Αν υπάρχουν Ρώσοι τιτάνες που αξίζει ο κόσμος να θυμάται, δεν είναι ο φαφλατάς Τολστογιέφσκι. Είναι η Πολιτκόφσκαγια. Αυτή είναι η μεγαλύτερη δημοσιογράφος του αιώνα μας, όχι οι καλοπληρωμένοι Αμερικανοί που παίρνουν τα Πούλιτζερ.
Η Τσετσενία πέφτει. Η Ιτσκερία, που ήθελε να είναι ελεύθερη, ισοπεδώνεται. Ο Βόβα κερδίζει τις εκλογές πανηγυρικά. Δεν έχει σημασία ότι οι ανατινάξεις πολυκατοικιών στη Ρωσία ήταν τελείως αντίθετες με τους στόχους της Ιτσκερίας. Ο τηλεθεατής, που οκτώ χρόνια νωρίτερα είχε πειστεί ότι ο Λένιν είναι μανιτάρι, δεν νιώθει την ανάγκη να σκαλίσει τέτοιες λεπτομέρειες όπως τα κίνητρα. Του αρκεί ο μύθος. Το αρχέτυπο. «Εκεί είναι οι κακοί που μας επιβουλεύονται και έρχεται ο δίκαιος αλλά αυστηρός τσάρος να βάλει τάξη, να μας σώσει».
Ορισμένα πράγματα, βέβαια, δεν πήγαν βάσει σχεδίου: κάπου ένας εμμονικός διαχειριστής κάλεσε την αστυνομία και συνελήφθησαν δύο άτομα που τοποθετούσαν εκρηκτικά στα υπόγεια μιας πολυκατοικίας. Αποδείχθηκε ότι οι δράστες ήταν στελέχη υπηρεσιών ασφαλείας. Ο Πάτρουσεφ, το μυαλό πίσω από την επιχείρηση δημιουργίας του ηγετικού προφίλ Πούτιν, αναγκάστηκε να πει ότι ήταν «άσκηση» και ότι το στρατιωτικό εκρηκτικό εξωγόνο ήταν στην πραγματικότητα… ζάχαρη. Η υπόθεση έμεινε γνωστή ως «η ζάχαρη του Ριαζάν».
Στα ρωσικά ΜΜΕ, ακόμα και στο κοινοβούλιο, αναρωτιούνται: έχει πολλά κενά αυτή η ιστορία και κάπου από πίσω της διακρίνονται τα γαμψά νύχια της γνωστής Υπηρεσίας. Αστείο: ένας από εκείνους που διατυπώνουν τις ερωτήσεις είναι ο Ζιρινόφσκι. Αλλά σιγά σιγά, όσο ο πόλεμος ταΐζει τη λαιμαργία του τηλεθεατή, οι φωνές λογικής σιωπούν. Η χώρα καταλαμβάνεται από την πολεμική έκσταση. Ο δρόμος για τον Βόβα έχει ανοίξει.
Αλλά ο Βόβα, σε αυτή την αρχή της πορείας του, ματώνει. Ένας… συνάδελφος, αξιωματικός της ίδιας του της Υπηρεσίας, φεύγει στο εξωτερικό και από εκεί αποκαλύπτει τα εγκλήματα της Υπηρεσίας, του Βόβα, του Πάτρουσεφ και των άλλων. Λέει ότι η ΚαΓκεΜπέ ανατίναξε τις πολυκατοικίες το 1999, ενώ μιλάει και για πολλά ακόμα εγκλήματα της ομάδας που ανέδειξε τον Πούτιν, καθώς και του Πούτιν προσωπικά. Πρόκειται για τον Λιτβινένκο και το γνωστό του βιβλίο «Η KGB ανατινάζει τη Ρωσία».
Ο Λιτβινένκο δολοφονείται στο Λονδίνο με ραδιενεργό πολώνιο. Οι δύο δολοφόνοι του ανταμείβονται αδρά και τιμητικά από τον Πούτιν. Ο Λουγκοβόι μέχρι και σήμερα νομοθετεί από τα έδρανα του ρωσικού κοινοβουλίου. Ο Πούτιν και το εγκληματικό του περιβάλλον διατυμπανίζουν σε όλους: Δεν συγχωρούμε τους προδότες. Κάτι που μεταφράζεται ως: «Δεν συγχωρούμε εκείνους που ξεσκεπάζουν τα εγκλήματά μας».
Η αρχή της πτώσης: Στα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησης Πούτιν υπήρχε μια αισθητή οικονομική ανάπτυξη στη Ρωσία, η οποία οφειλόταν σε συνδυασμό παραγόντων — κυρίως στο τεράστιο απόθεμα πρώτων υλών που είχε η χώρα: πετρέλαιο, φυσικό αέριο, χρυσός, διαμάντια, μέταλλα, ξυλεία κ.ά., και στη διάθεση μερίδας πολιτικών και οικονομικών ελίτ της Δύσης να επωφεληθούν από αυτούς τους πόρους. Οι υψηλές διεθνείς τιμές αυτών των πόρων γέμισαν τα ρωσικά δημόσια ταμεία, τις τσέπες των αξιωματούχων, τα γραφεία ακινήτων στο Μονακό, στην Κύπρο και αλλού.
Τα χρήματα έρεαν άφθονα. Ένα μικρό μέρος αυτών των χρημάτων κατέληγε στις τσέπες του απλού Ρώσου, ωστόσο το μεγαλύτερο μέρος κατέληγε σε μίζες για τους Ρώσους αξιωματούχους —που έγιναν ζάμπλουτοι— αλλά και για δυτικούς συνεργάτες τους, οι οποίοι διασφάλιζαν την καλή συνεργασία του καθεστώτος του Κρεμλίνου με τις άλλες χώρες, κυρίως της Ε.Ε. Ο Σρέντερ είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός τέτοιου δυτικού συνεργάτη.
Ωστόσο, σε όλο αυτό υπήρχε ένα κενό — και το κενό ήταν ότι τα δημόσια χρήματα δεν πήγαιναν για τις δημόσιες υποδομές σε αυτή την αχανή χώρα. Δεν πήγαιναν για ανάπτυξη, για έρευνα, για τεχνολογία, για δημόσια δίκτυα. Δεν πήγαιναν για το μέλλον. Απλώς ροκανίζονταν και μοιράζονταν σε τσέπες, μικρές και μεγάλες. Ήταν ένα σύστημα που δούλευε, αλλά είχε ημερομηνία λήξης.
Προκειμένου αυτή η λήξη να παραταθεί όσο το δυνατόν περισσότερο, έπρεπε να δημιουργηθεί ένα σύστημα που να κρατάει τον ρωσικό πληθυσμό υπό έλεγχο. Αυτό το σύστημα είχε κλασικά εργαλεία, όπως η λογοκρισία, η εξόντωση της αντιπολίτευσης, ο πλουτισμός των συνενόχων εντός και εκτός της χώρας. Τα γεμάτα στόματα δεν μιλάνε. Ωστόσο, οι πεπερασμένες δυνατότητες του συστήματος ήταν ορατές και χρειαζόταν κάτι περισσότερο. Τι είναι εκείνο που πάντα προσπαθεί να δώσει ως λύση στον κόσμο ένα διεφθαρμένο και σάπιο δικτατορικό καθεστώς; Μα φυσικά… ιδεολογία.
Οι συνταγές είναι απλές και γνωστές από την αρχαιότητα. Είμαστε ο εκλεκτός λαός. Οι άλλοι μας εποφθαλμιούν. Οι άλλοι μας απειλούν. Οι άλλοι ευθύνονται για τα κακώς κείμενα, για τη διαφθορά μας. Πατριαρχία. Ρατσισμός. Πολεμοκαπηλεία. Παραποίηση της ιστορίας. Παραποίηση της πραγματικότητας. Πόλεμος κατά της ελευθερίας της έκφρασης, πόλεμος κατά της ανεξιθρησκίας. Πόλεμος κατά των σεξουαλικών μειονοτήτων. Πόλεμος κατά όλων εκείνων που διαφέρουν από εμάς.
Αυτό το σύστημα της ιδεολογίας δείχνει και τον στόχο: την αναγέννηση της μεγάλης Ρωσίας. Την ανάκτηση των παλιών εδαφών. Την τιμωρία εκείνων που πρόδωσαν τη «μεγάλη πατρίδα» και έφυγαν. Οι Γεωργιανοί, οι Ουκρανοί, οι Λευκορώσοι, οι Καζάχοι είναι οι πρώτοι στόχοι. Κάπου επιλέγονται τα πολιτικά μέσα, κάπου τα στρατιωτικά, κάπου τα οικονομικά. Συνήθως όλα μαζί. Κάπου ακόμα δεν πρόλαβαν.
Οι Ρώσοι-καταναλωτές τηλεοπτικού προϊόντος ερεθίζονται από τη χαρά τους βλέποντας το βομβαρδισμένο Ντονμπάς. Η προπαγάνδα τους τσιγκλάει, πουλώντας ιστορίες με Ουκρανούς ναζί και εκτελέσεις αθώων. Και το αστείο της υπόθεσης είναι ότι όλα αυτά γίνονται με τα χρήματα που έχουν κλαπεί από τους ίδιους τους Ρώσους. Όλη η προπαγάνδα του πουτινικού καθεστώτος, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό της χώρας, στήθηκε σε κλεμμένα λεφτά του ρωσικού λαού.
Ωστόσο, έχει ενδιαφέρον να δούμε τη μηχανή της ρωσικής προπαγάνδας στο εξωτερικό. Πώς έγινε, δηλαδή, και ένας μετρίου αναστήματος πολιτικά άνθρωπος, με σαφείς σαδιστικές τάσεις και ψυχολογικά προβλήματα, έφτασε σε σημείο να θεωρείται από τους Έλληνες, για παράδειγμα, μέγας στρατηλάτης. Σε αυτό το σημείο έχω ξεχωρίσει οκτώ βήματα, τα οποία αξίζει να διαβάσετε για να καταλάβετε λίγο καλύτερα τι ακριβώς έχει συμβεί.
Ο μύθος του Πούτιν ως μεγάλου στρατηλάτη δημιουργήθηκε από τη ρωσική κρατική μηχανή ως εργαλείο νομιμοποίησης, ενισχύθηκε από πραγματικές αλλά τακτικές επιτυχίες, διογκώθηκε από τη δυτική ανασφάλεια και αναπαράχθηκε από ανθρώπους στη Δύση που είχαν ανάγκη να δουν σε αυτόν είτε έναν εχθρό-ιδιοφυΐα είτε έναν αντιήρωα απέναντι στο δικό τους σύστημα:
1. Η εσωτερική ρωσική κατασκευή: ο «άνθρωπος που επανέφερε την τάξη»
Μέσα στη Ρωσία, ο Πούτιν παρουσιάστηκε ως απάντηση στο χάος της δεκαετίας του ’90. Ο ψυχρός αξιωματικός της Υπηρεσίας, ο άνθρωπος που «σήκωσε τη Ρωσία από τα γόνατα», ο προστάτης απέναντι στους ολιγάρχες, στους τρομοκράτες, στη Δύση και στην εσωτερική διάλυση. Αυτή η εικόνα δεν ήταν απλώς πολιτική — βασίζεται στα μυθολογήματα στα οποία είχα αναφερθεί πριν: η Ρωσία ως πληγωμένη αυτοκρατορία, ο ηγέτης ως πατέρας-τιμωρός, η σταθερότητα ως ανώτερη αξία από την ελευθερία.
Το κρίσιμο ήταν ότι το ρωσικό σύστημα πληροφόρησης σχεδόν εξαφάνισε την έννοια του λάθους του ηγέτη. Όταν κάτι πήγαινε καλά, ήταν έργο Πούτιν. Όταν κάτι πήγαινε άσχημα, έφταιγαν οι υπουργοί, οι γραφειοκράτες, οι προδότες, η Δύση ή οι «ανόητοι βογιάροι». Ο Πούτιν ποτέ δεν έχει παραδεχθεί κανένα από τα εγκληματικά και ανόητα λάθη του.
2. Η τηλεόραση ως εργοστάσιο πολιτικής ψυχολογίας
Η ρωσική τηλεόραση εδώ και 20 χρόνια δεν μεταδίδει ειδήσεις, αλλά κατασκευάζει και πουλάει συναίσθημα: ταπείνωση, εκδίκηση, πολιορκία, υπερηφάνεια, φόβο και ανακούφιση. Ο τηλεθεατής πρέπει να νιώθει ότι «ο κόσμος είναι επικίνδυνος, όλοι μας μισούν, αλλά υπάρχει ένας άνθρωπος που ξέρει». Η ιδέα του «στρατηγικού μυαλού Βλαδίμηρου» δεν χτίζεται μόνο με επιχειρήματα, αλλά με αίσθηση μυστηρίου. Ο Πούτιν δεν εξηγεί πάντα, αλλά υπαινίσσεται. Πολλές φορές δείχνει να περιμένει, κάτι που παρουσιάζεται ως βάθος.
3. Η σκηνοθεσία του «απρόβλεπτου παίκτη»
Έξω από τη Ρωσία, ο μύθος πάτησε πάνω σε κάτι διαφορετικό: στον φόβο της Δύσης απέναντι σε έναν ηγέτη που έδειχνε ότι δεν παίζει με τους ίδιους κανόνες. Η Γεωργία το 2008, η Κριμαία το 2014, η Συρία, οι δολοφονίες αντιπάλων, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι παρεμβάσεις σε εκλογές, η χρήση ενέργειας ως όπλου — όλα αυτά δημιούργησαν την εντύπωση ενός ανθρώπου που «βλέπει τρεις κινήσεις μπροστά» και κυρίως του πολιτικού που λέει «κρατάτε με πέντε». Δηλαδή εκείνου που μπορεί να κάνει κάτι που δεν θα έκανε ένας κλασικός δυτικός πολιτικός. Ανάλογη πολιτική δείχνει να ακολουθεί και ο Τραμπ.
Βεβαίως, όταν η τόλμη και η τρέλα βαφτίζονται στρατηγική, αποσιωπούνται οι συνέπειες. Διότι οι άλλοι φέρονται «πολιτισμένα» όχι επειδή είναι «κότες», αλλά επειδή κάτι διαφορετικό έχει συνέπειες. Το ότι κάποιος παίρνει μεγάλα ρίσκα δεν σημαίνει ότι είναι μεγάλος στρατηγιστής. Σημαίνει ότι είναι διατεθειμένος να πληρώσουν άλλοι το κόστος: στρατιώτες, πολίτες, γείτονες, η ίδια η χώρα του. Και αυτό είναι, αγαπητοί μου φίλοι, που θα δούμε τα επόμενα χρόνια: το κόστος που θα πληρώσουν οι Ρώσοι για τη «στρατηγική απροβλεψιμότητα» του Βόβα.
4. Η δυτική ανάγκη για έναν «σκοτεινό ιδιοφυή αντίπαλο»
Η Δύση βοήθησε πολύ, όχι πάντα από φιλορωσισμό ή επειδή έπαιρνε οικονομικά ανταλλάγματα. Συχνά από ανάγκη να εξηγήσει τις δικές της αποτυχίες. Όταν η Δύση δεν ήθελε να παραδεχθεί ότι είχε αργήσει, ότι δεν είχε στρατηγική, ότι είχε υποτιμήσει τη Ρωσία ή ότι είχε εμπορικά συμφέροντα με τη Μόσχα, ήταν πιο βολικό να πει: «Ο Πούτιν είναι πανέξυπνος». Έτσι η δική μας αδράνεια μετατράπηκε σε δική του ιδιοφυΐα. Πολλές φορές οι φράσεις «θαυμασμού» για το στρατηγικό μυαλό του Πούτιν δεν περιγράφουν τη Ρωσία, αλλά την ενοχή της Δύσης για την έλλειψη δικής της στρατηγικής.
5. Το ρωσικό μοντέλο προπαγάνδας: όχι να σε πείσει, αλλά να σε κουράσει
Η ρωσική επικοινωνιακή μηχανή δεν χρειάζεται πάντα να σε κάνει να αγαπήσεις τον Πούτιν. Αρκεί να σε κάνει να πιστέψεις ότι όλοι είναι ίδιοι, ότι η αλήθεια είναι αδύνατη, ότι η Ουκρανία φταίει κι αυτή, ότι η Δύση είναι υποκριτική, ότι «κάτι ξέρει ο Πούτιν». Η RAND έχει περιγράψει αυτό το μοντέλο ως «firehose of falsehood»: πολλά κανάλια, πολλή ένταση, γρήγορη και επαναλαμβανόμενη διάδοση, αδιαφορία για την αντικειμενική αλήθεια και ακόμη και για τη συνέπεια των ίδιων των μηνυμάτων.
Το αποτέλεσμα δεν είναι πάντα θαυμασμός. Είναι σύγχυση. Και μέσα στη σύγχυση ο Πούτιν φαίνεται «βαθύς», επειδή κανείς δεν καταλαβαίνει τι πραγματικά θέλει. Αλλά συνήθως δεν πρόκειται για βάθος, αλλά για επικοινωνιακό θόρυβο.
6. Οι «χρήσιμοι μεταφραστές» στη Δύση
Υπήρξε και ένα εξωτερικό δίκτυο ανθρώπων που μετέφραζαν το ρωσικό αφήγημα σε γλώσσα αποδεκτή για δυτικά ακροατήρια. Όχι απαραίτητα πληρωμένοι πράκτορες. Μερικοί ήταν ιδεολόγοι, άλλοι κυνικοί, άλλοι αντι-αμερικανοί, άλλοι ακροδεξιοί, άλλοι ακροαριστεροί, άλλοι απλώς άνθρωποι που ήθελαν να φαίνονται αιρετικοί.
Σε αυτούς ο Πούτιν εμφανίστηκε ως κάτι διαφορετικό ανάλογα με το κοινό:
- για τους συντηρητικούς, υπερασπιστής των παραδοσιακών αξιών·
- για τους αντι-αμερικανούς, αντίβαρο στην ηγεμονία των ΗΠΑ·
- για τους κυνικούς ρεαλιστές, ηγέτης που «καταλαβαίνει την ισχύ»·
- για τους συνωμοσιολόγους, άνθρωπος που πολεμά το «παγκόσμιο σύστημα»·
- για τους κουρασμένους από τη φιλελεύθερη ρητορική, ένας ηγέτης που «λέει τα πράγματα όπως είναι»·
- για τους αριστερούς, συνεχιστής της ΕΣΣΔ·
- για τους ακροδεξιούς, απειλή για τη «νέα τάξη πραγμάτων» κ.ο.κ.
Έτσι, το ίδιο πρόσωπο που στη Ρωσία παρουσιαζόταν ως πατέρας του έθνους, στη Δύση πουλιόταν ως αντισυστημικός, ρεαλιστής, χριστιανός, αντι-woke, γεωπολιτικός σκακιστής ή προστάτης της πολυπολικότητας.
7. Η αισθητική του ΚGB και της σιωπής
Υπάρχει και ένα πιο ψυχολογικό στοιχείο. Ο Πούτιν εκμεταλλεύτηκε την εικόνα του ανθρώπου των μυστικών υπηρεσιών. Λίγα λόγια, παγωμένο πρόσωπο, καθυστερημένες αντιδράσεις, αίσθηση ότι «ξέρει κάτι που δεν ξέρουμε». Αυτό είναι πολύ ισχυρό θεατρικά. Στον δημόσιο χώρο, η αδιαφάνεια συχνά παρεξηγείται ως βάθος.
Η μελέτη «Brand Putin» του NATO StratCom COE αναλύει ακριβώς τον Πούτιν ως πολιτικό brand, δηλαδή ως σύνολο προσεκτικά κατασκευασμένων εικόνων, πιο σύνθετων από την απλή εικόνα του «strongman».
8. Η καταστροφή του 2022 ως αποκάλυψη
Η πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία έδειξε ότι ο Πούτιν δεν είχε καταλάβει ούτε την Ουκρανία, ούτε τη Δύση, αλλά ούτε και τον δικό του στρατό. Αν ήταν «στρατηγική ιδιοφυΐα», δεν θα είχε βασιστεί στην ιδέα ότι το Κίεβο θα πέσει σε τρεις μέρες, ότι η ουκρανική κοινωνία θα καταρρεύσει, ότι η Δύση θα μείνει εντελώς διαιρεμένη και ότι η Ρωσία θα αντέξει χωρίς τεράστιο κόστος. Από το 2022 και μετά, σχεδόν όλα τα ανεξάρτητα ΜΜΕ στη Ρωσία έχουν απαγορευτεί, μπλοκαριστεί ή χαρακτηριστεί «ξένοι πράκτορες», ενώ οι υπόλοιποι λειτουργούν υπό στρατιωτική λογοκρισία — κάτι που δείχνει πόσο απαραίτητος είναι ο έλεγχος της αφήγησης για τη συντήρηση του μύθου που σας περιγράφω.
Αντί επιλόγου:
Το «Ο Λένιν είναι μανιτάρι» ήταν μια διάσημη τηλεοπτική φάρσα του 1991 στη σοβιετική τηλεόραση: ο μουσικός και περφόρμερ Σεργκέι Κουριόχιν, εμφανιζόμενος σαν σοβαρός ερευνητής, «απέδειξε» με ψευδολογικά επιχειρήματα ότι ο Λένιν έτρωγε παραισθησιογόνα μανιτάρια και τελικά… έγινε μανιτάρι. Προκλήθηκε χαμός. Ορισμένα στελέχη του ΚΚ ρώτησαν την παραγωγή αν αυτό το πράγμα ισχύει, δηλαδή αν όντως ο αγαπημένος τους ηγέτης δεν ήταν άνθρωπος αλλά μύκητας. Ορισμένοι στη Ρωσία ακόμα και σήμερα πιστεύουν ότι ο Λένιν ήταν μανιτάρι. Κανένα επιχείρημα δεν μπορεί να σταθεί απέναντι στην προπαγάνδα, αν ο αποδέκτης της προπαγάνδας δεν θέλει να βάλει το μυαλό του να δουλέψει.
Παρακολουθώ χρόνια τα προπαγανδιστικά δίκτυα των Ρώσων και ακούω τα «επιχειρήματα» που μεταδίδουν. Είναι γελοία αυτά που λένε, παρανοϊκά, συχνά αλληλοαντικρουόμενα και χωρίς κανένα αντίκρισμα στον πραγματικό κόσμο. Ωστόσο, αυτό δεν εμπόδισε τη ρωσική προπαγάνδα να μετατρέψει μια τεράστια χώρα σε αυτό που είναι σήμερα: μια χώρα που διαλύεται με ταχύτατους ρυθμούς και απειλεί να πάρει μαζί της εκατομμύρια αθώους ανθρώπους — και δεν εννοώ τους ίδιους τους Ρώσους. Η μελέτη και η κατανόηση της σύγχρονης παράνοιας είναι πολύ σημαντική, όχι μόνο για να βρεθεί τρόπος αντιμετώπισής της, αλλά και προκειμένου να αποφευχθεί μια τέτοια εξέλιξη και σε άλλα μέρη του κόσμου.
Εις το επανιδείν. Καλό βράδυ σε όλους τους καλούς ανθρώπους.
