Η πρώτη φορά που η ΕΕ επιχείρησε να βάλει τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο στη λίστα κυρώσεων ήταν το 2022, λίγους μήνες μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία
Της Μαρίνας Ζιώζιου
Τέσσερα χρόνια μετά την πρώτη απόπειρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να επιβάλει κυρώσεις στον Πατριάρχη Μόσχας και Πασών των Ρωσιών Κύριλλο, το όνομά του επιστρέφει στο τραπέζι των Βρυξελλών.
Σύμφωνα με ευρωπαϊκές διπλωματικές πηγές που επικαλείται το Euronews, ο Προκαθήμενος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας περιλαμβάνεται στη νέα πρόταση κυρώσεων κατά της Ρωσίας, στο πλαίσιο του 21ου πακέτου μέτρων για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η υπόθεση, ωστόσο, δεν έχει ακόμη κλείσει, καθώς οι κυρώσεις της ΕΕ απαιτούν ομοφωνία των κρατών-μελών. Με άλλα λόγια, ο Κύριλλος δεν έχει ακόμη ενταχθεί οριστικά στη «μαύρη λίστα» της ΕΕ. Βρίσκεται, όμως, ξανά στο στόχαστρο και αυτό από μόνο του έχει ιδιαίτερη πολιτική και εκκλησιαστική βαρύτητα.
Είναι η πρώτη φορά;
Η πρώτη φορά που η ΕΕ επιχείρησε να βάλει τον Πατριάρχη Μόσχας στη λίστα κυρώσεων ήταν το 2022, λίγους μήνες μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Τότε, ο Κύριλλος θεωρούνταν «επί μακρόν σύμμαχος του προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν» και ένας από τους βασικούς υποστηρικτές της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.
Η απόπειρα εκείνη, όμως, δεν ολοκληρώθηκε. Η Ουγγαρία του Όρμπαν μπλόκαρε την ένταξή του στη λίστα, επικαλούμενη λόγους θρησκευτικής ελευθερίας. Για να εγκριθεί τότε το έκτο πακέτο κυρώσεων, το όνομα του Πατριάρχη Κύριλλου αφαιρέθηκε από το τελικό κείμενο.
Αν αυτή τη φορά η πρόταση περάσει, θα είναι η πρώτη φορά που η Ευρωπαϊκή Ένωση θα επιβάλει πράγματι κυρώσεις στον Πατριάρχη Μόσχας. Δεν θα είναι, όμως, η πρώτη φορά που δυτική χώρα τον τιμωρεί. Το Ηνωμένο Βασίλειο τον έχει ήδη συμπεριλάβει σε κυρώσεις από το 2022, κατηγορώντας τον για την υποστήριξή του στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Ο βασικός λόγος είναι η στάση του απέναντι στον πόλεμο στην Ουκρανία. Ο Κύριλλος δεν περιορίστηκε σε μια ουδέτερη ή σιωπηρή στάση. Αντιθέτως, από την αρχή της εισβολής εμφανίστηκε ως ένας από τους πιο προβεβλημένους θρησκευτικούς υποστηρικτές της γραμμής του Κρεμλίνου.
Έχει χαρακτηρίσει τον πόλεμο «ιερή αποστολή», παρουσιάζοντάς τον ως αγώνα για την προάσπιση της Ορθοδοξίας, της ρωσικής ταυτότητας και των λεγόμενων «παραδοσιακών αξιών» απέναντι στην εκμαυλιστική, όπως υποστηρίζει, επίδραση της Δύσης.
Αυτή ακριβώς η ρητορική είναι που τον έχει φέρει στο στόχαστρο των Βρυξελλών. Για την ΕΕ, ο Πατριάρχης Μόσχας δεν είναι απλώς ένας θρησκευτικός ηγέτης που αποφεύγει να καταδικάσει τον πόλεμο. Θεωρείται πρόσωπο που προσφέρει ιδεολογική και πνευματική κάλυψη στη ρωσική εισβολή, ντύνοντας την πολιτική του Βλαντίμιρ Πούτιν με θρησκευτικό μανδύα.
Το «παπαδοπαίδι» του Πούτιν
Η σχέση του Κύριλλου με τον Ρώσο πρόεδρο έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και εντός του χριστιανικού κόσμου. Ενδεικτική ήταν η φράση του Πάπα Φραγκίσκου το 2022 στην ιταλική εφημερίδα «Corriere della Sera», όταν είχε δηλώσει ότι ο Πατριάρχης Μόσχας «δεν μπορεί να γίνει το παπαδοπαίδι του προέδρου Πούτιν».
Η φράση αυτή αποτύπωσε με οξύτητα την εικόνα που έχει διαμορφωθεί στη Δύση: ενός εκκλησιαστικού ηγέτη που δεν κρατά αποστάσεις από την πολιτική εξουσία, αλλά εμφανίζεται ως ένας από τους βασικούς υποστηρικτές της.
Παρά τις εκκλήσεις Προκαθημένων και κληρικών να ταχθεί ανοικτά κατά της ρωσικής εισβολής, ο Κύριλλος δεν καταδίκασε τον πόλεμο. Αντιθέτως, σε κηρύγματα και δημόσιες τοποθετήσεις του μίλησε για συμφιλίωση Ρώσων και Ουκρανών, χωρίς όμως να κατονομάσει την εισβολή ή να καταδικάσει τη Μόσχα. Ακόμη και όταν μίλησε για την ανάγκη να «ηρεμήσουν οι καρδιές, το μυαλό και οι ψυχές» απέφυγε να στραφεί κατά της «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης», όπως επιμένει να αποκαλεί τον πόλεμο το Κρεμλίνο.
Τον Απρίλιο του 2022 τέλεσε ακολουθία για στρατιώτες, καλώντας τους να υπερασπιστούν την «ειρηνόφιλη» Ρωσία. Τον Σεπτέμβριο του 2022 δήλωσε ότι όσοι Ρώσοι στρατιώτες πεθαίνουν στην Ουκρανία «καθαρίζονται» από τις αμαρτίες τους. Και το 2023 μίλησε για «εσωτερικούς εχθρούς», για όλους όσοι δεν υπηρετούν την πατρίδα.
Ο «υπουργός Εξωτερικών» της Ρωσικής Εκκλησίας
Για να κατανοήσει κανείς τον ρόλο του Κύριλλου, πρέπει να δει και την πορεία του μέσα στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Πριν εκλεγεί Πατριάρχης, υπήρξε για δεκαετίες ένας κατ’ εξοχήν εκκλησιαστικός διπλωμάτης.
Ως επικεφαλής του τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας, ταξίδεψε σε ολόκληρο τον κόσμο και απέκτησε τη φήμη ενός ικανού αλλά σκληρού διαπραγματευτή. Αντιλαμβανόταν τη Ρωσική Εκκλησία ως θεσμό με διεθνές βάρος, επιρροή και γεωπολιτικό αποτύπωμα.
Το Πατριαρχείο Μόσχας εκπροσωπεί εκατομμύρια πιστούς και ο Κύριλλος αξιοποίησε αυτό το μέγεθος ως εργαλείο ισχύος. Πολλοί στη Ρωσία συμμερίζονται την πεποίθησή του ότι η Μόσχα πρέπει να ανακτήσει πρωτεύοντα ρόλο στην Ορθοδοξία και να προωθήσει το όραμα της λεγόμενης Τρίτης Ρώμης, μιας Ρωσίας που εμφανίζεται όχι μόνο ως πολιτική δύναμη, αλλά και ως πνευματικό κέντρο του ορθόδοξου κόσμου. Πρόκειται για «όνειρο θερινής νυκτός».
Ο Κύριλλος εκλέχθηκε Πατριάρχης επί Πούτιν
Ο Βλαντιμίρ Μιχαήλοβιτς Γκουντιάεφ, όπως είναι το κοσμικό του όνομα, γεννήθηκε στις 20 Νοεμβρίου 1946 στο Λένινγκραντ, τη σημερινή Αγία Πετρούπολη. Προερχόταν από οικογένεια με βαθιά σχέση με την Εκκλησία: ο παππούς του, ο πατέρας του και ο αδελφός του υπήρξαν ιερωμένοι.
Το 1965 εισήλθε στη Θεολογική Ακαδημία του Λένινγκραντ και το 1969 εκάρη μοναχός, λαμβάνοντας το όνομα Κύριλλος. Τον ίδιο χρόνο χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος και στη συνέχεια ιερομόναχος. Το 1970 αποφοίτησε με άριστα από τη Θεολογική Ακαδημία, ολοκληρώνοντας τις σπουδές του σε χρόνο εντυπωσιακά σύντομο για την εποχή.
Σε ηλικία μόλις 28 ετών έγινε πρύτανης της Θεολογικής Ακαδημίας και Σχολής του Λένινγκραντ. Τις επόμενες δεκαετίες αναρριχήθηκε στην ιεραρχία της Ρωσικής Εκκλησίας και στις 27 Ιανουαρίου 2009 εξελέγη Πατριάρχης Μόσχας και Πασών των Ρωσιών, επί προεδρίας Βλαντίμιρ Πούτιν.
Από τότε, η σχέση Εκκλησίας και Κρεμλίνου έγινε ολοένα και στενότερη. Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, υπό τον Κύριλλο, δεν περιορίστηκε στον πνευματικό της ρόλο, αλλά συμμετείχε ενεργά στο αφήγημα της ρωσικής ισχύος, της εθνικής ταυτότητας και της αντιπαράθεσης με τη Δύση.
Η ουκρανική αυτοκεφαλία και το ρήγμα
Η υπόθεση της Ουκρανίας δεν άρχισε το 2022 για τη Ρωσική Εκκλησία. Το Ουκρανικό Αυτοκέφαλο αποτέλεσε ήδη από το 2018-2019 ένα από τα μεγαλύτερα ρήγματα στον ορθόδοξο κόσμο.
Η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση της Μόσχας. Για τον Κύριλλο, η απώλεια εκκλησιαστικού ελέγχου στην Ουκρανία δεν ήταν απλώς θεολογικό ή διοικητικό ζήτημα. Ήταν πλήγμα στο ίδιο το αφήγημα του «ρωσικού κόσμου».
Το Πατριαρχείο Μόσχας χρησιμοποίησε όλη τη διπλωματική και εκκλησιαστική του επιρροή για να πιέσει άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες και να αποτρέψει την αναγνώριση της νέας Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Το ρήγμα, όμως, είχε ήδη ανοίξει.
Μετά τη ρωσική εισβολή, πολλοί Ουκρανοί κληρικοί που μέχρι τότε συνδέονταν με το Πατριαρχείο Μόσχας άρχισαν να αποστασιοποιούνται. Για αρκετούς από αυτούς, ο Κύριλλος δεν ήταν πλέον ο πνευματικός τους ηγέτης, αλλά ο θρησκευτικός ηγέτης της χώρας-εισβολέα.
Σε πολλές περιπτώσεις σταμάτησαν να τον μνημονεύουν στις ακολουθίες, ενώ άλλοι προσχώρησαν στην Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας υπό τον Μητροπολίτη Επιφάνιο ή ζήτησαν μεγαλύτερη αυτονομία. Η απάντηση της Μόσχας ήταν ότι η διακοπή μνημόνευσης συνιστά σχίσμα.
Τι θα σημαίνουν οι κυρώσεις
Αν τελικά εγκριθεί η ένταξη του Κύριλλου στη λίστα κυρώσεων της ΕΕ, οι συνέπειες θα είναι συγκεκριμένες. Οι ατομικές κυρώσεις συνεπάγονται συνήθως πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και ταξιδιωτική απαγόρευση εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Πέρα από το πρακτικό σκέλος, όμως, το μήνυμα θα είναι ισχυρότερο. Η ΕΕ θα δείξει ότι δεν στοχοποιεί μόνο στρατιωτικούς, ολιγάρχες, τράπεζες ή εταιρείες που συνδέονται με τη ρωσική πολεμική μηχανή, αλλά και πρόσωπα που θεωρεί ότι στηρίζουν ιδεολογικά τον πόλεμο.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτή τη φορά θα υπάρξει ομοφωνία. Το 2022, η ουγγρική αντίρρηση ήταν αρκετή για να βγει το όνομα του Πατριάρχη Μόσχας από το τελικό πακέτο κυρώσεων. Σήμερα, οι Βρυξέλλες επιχειρούν ξανά. Οψόμεθα…
