Η εικόνα της «λαβωμένης» Λαύρας θα μείνει. Θα μείνει σαν απάντηση σε όσους εμφανίζονται ως προστάτες της Ορθοδοξίας, αλλά σιωπούν όταν η ίδια η Ορθοδοξία πληγώνεται…
Της Μαρίνας Ζιώζιου
Η φωτιά στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου έσβησε. Ωστόσο, οι εικόνες από τον Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου έκαναν τον γύρο του κόσμου. Ποια είναι η αποτίμηση αυτής της καταστροφής; Η λαβωμένη «καρδιά» της Λαύρας και η σιωπή εκείνων που επί χρόνια εμφανίζονται ως υπερασπιστές της ορθόδοξης παράδοσης.
Η Λαύρα των Σπηλαίων δεν είναι ένα ακόμη μοναστηριακό συγκρότημα της ανατολικής Ευρώπης. Ιδρύθηκε τον 11ο αιώνα και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά και πολιτιστικά μνημεία της Ουκρανίας. Έλαβε το όνομά της από τα πολλά υπόσκαφα ησυχαστήρια και επί αιώνες υπήρξε σημείο αναφοράς για Ρώσους και Ουκρανούς ορθοδόξους. Με την ανεξαρτησία της χώρας το 1991 και τις προσπάθειες των φιλοδυτικών ηγεσιών της για απαγκίστρωση από την επιρροή της Μόσχας και στο θρησκευτικό επίπεδο, η Λαύρα των Σπηλαίων έγινε το «Άγιο Δισκοπότηρο» που οι δύο πλευρές διεκδικούσαν για λογαριασμό τους. Το ρήγμα διευρύνθηκε με την ανακήρυξη Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας και ενεργοποιήθηκε με την εισβολή της Ρωσίας το 2022, την οποία η Ρωσική Εκκλησία ευλόγησε.
Οι δεσμοί με το Άγιον Όρος
Και είναι αλήθεια ότι ο ναός έχει γνωρίσει καταστροφές και αναστηλώσεις στο πέρασμα των αιώνων. Το γεγονός ότι βρέθηκε ξανά τραυματισμένος, αυτή τη φορά μέσα στον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας, δίνει στο συμβάν ένα βάρος που ξεπερνά την υλική φθορά. Κι αυτό γιατί χτυπήθηκε ένας τόπος που, για εκατομμύρια πιστούς, συνδέεται με την ίδια την πνευματική καταγωγή της περιοχής.
Η υπόθεση έχει και ιδιαίτερη σημασία για τη χώρα μας και για το «Περιβόλι της Παναγίας». Η Λαύρα έχει και ένα βαθύ αγιορείτικο αποτύπωμα. Η ιστορική της σχέση με τη Μονή Εσφιγμένου κρατά περίπου χίλια χρόνια, καθώς η παράδοση θέλει τον Αντώνιο, μοναχό της Εσφιγμένου και μετέπειτα άγιο, να βρίσκεται πίσω από τη θεμελίωσή της. Ήταν εκείνος που μετέφερε στο Κίεβο το πνεύμα του αγιορείτικου μοναχισμού, συμβάλλοντας στη διάδοση της μοναστικής παράδοσης στην ευρύτερη περιοχή.
Καταδίκη από Κίεβο και Φανάρι
Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι χαρακτήρισε τη ρωσική επίθεση «σοβαρό έγκλημα κατά του χριστιανικού πολιτισμού». Ο Ουκρανός πρόεδρος μίλησε για «ένα από τα σοβαρότερα εγκλήματα της Ρωσίας κατά του χριστιανικού πολιτισμού μέχρι σήμερα» και κάλεσε τις χώρες της G7 να εντείνουν την πίεση προς τη Μόσχα και να ενισχύσουν την αντιαεροπορική άμυνα της Ουκρανίας. Ο Μητροπολίτης Κιέβου Επιφάνιος έκανε λόγο για «ακόμη ένα ρωσικό έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, της Ιστορίας και του Χριστιανισμού».
Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε και η αντίδραση του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Το Φανάρι καταδίκασε τη ρωσική επίθεση ως «πράξη βαρβαρότητας και ασέβειας», κάνοντας λόγο για «απαράδεκτη και βέβηλη πυραυλική επίθεση» εναντίον της ιστορικής Λαύρας του Κιέβου. Στην ανακοίνωσή του σημείωσε ότι «κανείς λογικός άνθρωπος και κανένα επιχείρημα δεν μπορεί να δικαιολογήσει αυτή τη βάρβαρη καταστροφική επίθεση» σε βάρος ενός ιερού προσκυνηματικού χώρου με τόσο μακρά ιστορία.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος επικοινώνησε τηλεφωνικά με τον Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο, εκφράζοντας τον «αποτροπιασμό» του για τη ρωσική επίθεση και την «ολόθυμη συμπαράσταση» της Μητρός Εκκλησίας προς τον ουκρανικό λαό. Επικοινώνησε, επίσης, με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, καταδικάζοντας εκ νέου την επίθεση και ζητώντας του να μεταφέρει τη συμπαράστασή του προς τον δοκιμαζόμενο λαό της Ουκρανίας.
Η άρνηση της Μόσχας και η σιωπή του Κύριλλου για τη Λαύρα
Η Μόσχα, από την πλευρά της, αρνήθηκε την ευθύνη και απέδωσε την καταστροφή σε ουκρανικό ή αμερικανικό πύραυλο Patriot. Στο ίδιο έργο θεατές… Σε κάθε κρίσιμη στιγμή του πολέμου, όταν οι εικόνες της καταστροφής γίνονται πολιτικά δυσβάσταχτες, η ρωσική πλευρά επιλέγει την αντιστροφή της ευθύνης. Αυτό, όμως, που προκαλεί μεγαλύτερη εντύπωση δεν είναι μόνο η στάση του ρωσικού κράτους. Είναι η αμηχανία της Ρωσικής Εκκλησίας και, κυρίως, η σιωπή του Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλου.
Αν υπήρχε μια στιγμή κατά την οποία ο κ. Κύριλλος όφειλε να μιλήσει καθαρά υπέρ της προστασίας ενός ιερού τόπου, αυτή ήταν τώρα. Δεν επρόκειτο για έναν άγνωστο ναό σε μια απομακρυσμένη περιοχή. Επρόκειτο για τη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, έναν τόπο που η ίδια η ρωσική εκκλησιαστική και πολιτική παράδοση εντάσσει επί δεκαετίες στον πυρήνα της πνευματικής της κληρονομιάς. Η απουσία προσωπικής τοποθέτησης από τον Κύριλλο δεν είναι λεπτομέρεια.
Προκαλεί εντύπωση; Όχι. Η σιωπή αυτή εξηγείται από τη βαθιά ταύτιση της Ρωσικής Εκκλησίας με το Κρεμλίνο. Ο Κύριλλος δεν είναι ένας Πατριάρχης που απλώς απέφυγε να καταδικάσει τη ρωσική εισβολή. Υπήρξε από την αρχή ένας από τους βασικούς εκκλησιαστικούς υποστηρικτές του αφηγήματος της Μόσχας.
Η μεγάλη αντίφαση
Εδώ αποκαλύπτεται η μεγάλη αντίφαση. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει επενδύσει επί χρόνια στην εικόνα του ηγέτη που υπερασπίζεται την πίστη, την οικογένεια, την παράδοση και τις χριστιανικές αξίες. Το Κρεμλίνο παρουσιάζει τη Ρωσία ως πνευματικό ανάχωμα απέναντι σε μια Δύση την οποία περιγράφει ως ηθικά παρακμασμένη. Η Εκκλησία, υπό τον Κύριλλο, ενίσχυσε αυτή την εικόνα, δίνοντάς της ηθική και θεολογική επίφαση.
Οι εικόνες από τη Λαύρα του Κιέβου, όμως, γκρεμίζουν αυτό το αφήγημα. Ευτυχώς, υπήρξε μία ανακοίνωση από τον πρόεδρο του Συνοδικού Τμήματος Πληροφορήσεως και Διαφωτίσεως της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, Μητροπολίτη Νίζιν και Πριλούκι Κλήμη. Ο μητροπολίτης υπογράμμισε, μεταξύ άλλων, ότι η νέα αυτή τραγωδία στη Λαύρα αποτελεί ισχυρή υπενθύμιση της ανάγκης για θερμότερη προσευχή υπέρ της ειρήνης και της άμεσης παύσεως του πολέμου.
Το εκκλησιαστικό ρήγμα
Η υπόθεση της Ουκρανίας, βεβαίως, δεν ξεκίνησε το 2022 για τη Ρωσική Εκκλησία. Η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να χορηγήσει αυτοκεφαλία προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση της Μόσχας, επειδή για το Πατριαρχείο Μόσχας η Ουκρανία δεν ήταν απλώς μια εκκλησιαστική επαρχία. Ήταν κρίσιμο τμήμα του οράματος του «ρωσικού κόσμου».
Μετά τη ρωσική εισβολή, το ρήγμα έγινε χάσμα. Πολλοί Ουκρανοί κληρικοί που συνδέονταν με το Πατριαρχείο Μόσχας άρχισαν να αποστασιοποιούνται. Κάποιοι σταμάτησαν να μνημονεύουν τον Κύριλλο στις ακολουθίες. Άλλοι προσχώρησαν στην Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας ή ζήτησαν μεγαλύτερη ανεξαρτησία από τη Μόσχα. Για αρκετούς, ο Πατριάρχης Μόσχας έπαψε να είναι απλώς πνευματικός ηγέτης. Έγινε ο εκκλησιαστικός ηγέτης της χώρας που βομβάρδιζε την πατρίδα τους.
Η θρησκεία ως εργαλείο ισχύος
Ο κ. Κύριλλος δεν είναι περιφερειακό πρόσωπο σε αυτή την ιστορία. Πριν εκλεγεί Πατριάρχης, υπήρξε για δεκαετίες ο κατεξοχήν εκκλησιαστικός διπλωμάτης της Μόσχας. Γνώριζε καλά ότι η Ρωσική Εκκλησία δεν λειτουργεί μόνο ως πνευματικός θεσμός, αλλά και ως μηχανισμός επιρροής. Υπό την ηγεσία του, η Εκκλησία συνδέθηκε ακόμη στενότερα με το κράτος και με την προβολή της ρωσικής ισχύος.
Η θρησκεία έγινε εργαλείο εσωτερικής συσπείρωσης και εξωτερικής πολιτικής. Στο ίδιο κλίμα εντάσσεται και η επίθεση της Ρωσικής Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών (SVR) κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Η SVR υποστήριξε ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης, με τη στήριξη των βρετανικών υπηρεσιών, επιδιώκει τον «εκτοπισμό» της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ενώ ανέφερε πως οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες τον «υποστηρίζουν ενεργά», καλλιεργώντας «ρωσοφοβικά συναισθήματα» στην Ευρώπη. Έφτασε, μάλιστα, στο σημείο να τον χαρακτηρίσει «Αντίχριστο», σε μια επίθεση που αποτυπώνει το βάθος της σύγκρουσης γύρω από την Ουκρανία, την αυτοκεφαλία και την επιρροή στον ορθόδοξο κόσμο.
Ο Πατριάρχης που επί χρόνια στήριξε το αφήγημα της Μόσχας δεν βρήκε τώρα λόγια για να σταθεί απέναντι στην καταστροφή ενός χριστιανικού μνημείου. Ο εκκλησιαστικός ηγέτης που μίλησε για αξίες, ταυτότητα και αποστολή εμφανίζεται αμήχανος μπροστά σε μια εικόνα που δοκιμάζει την ίδια τη συνέπεια των λόγων του.
Η φωτιά στη Λαύρα έσβησε. Οι ζημιές θα αποκατασταθούν, έστω και αν χρειαστεί χρόνος. Η Ιστορία έχει δείξει ότι τα μνημεία συχνά αντέχουν περισσότερο από τους ηγεμόνες και τα καθεστώτα που τα τραυμάτισαν. Η εικόνα της «λαβωμένης» Λαύρας, όμως, θα μείνει. Θα μείνει σαν απάντηση σε όσους εμφανίζονται ως προστάτες της Ορθοδοξίας, αλλά σιωπούν όταν η ίδια η Ορθοδοξία πληγώνεται.
