Κάθε εποχή έχει τους δικούς της Ναβουχοδονόσορες. Άλλοτε βρίσκονται σε θρόνους, άλλοτε σε προεδρικά μέγαρα, άλλοτε σε επιχειρηματικές αυτοκρατορίες και άλλοτε ακόμη και μέσα στους ίδιους μας τους εαυτούς.
Η ιστορία έχει την παράξενη συνήθεια να επαναλαμβάνεται. Όχι βέβαια με τον ίδιο τρόπο, ούτε με τα ίδια πρόσωπα. Επαναλαμβάνεται όμως ως πρότυπο συμπεριφορών, ως πειρασμός της ανθρώπινης φύσης, ως διαχρονικό μάθημα για τη σχέση του ανθρώπου με την εξουσία.
Ανάμεσα στις πιο εντυπωσιακές προσωπικότητες της Παλαιάς Διαθήκης ξεχωρίζει ο Ναβουχοδονόσωρ Β΄, ο μεγάλος βασιλιάς της Βαβυλώνας. Πρόκειται για μία ιστορική μορφή που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην αρχαία Εγγύς Ανατολή. Κατέκτησε λαούς, οικοδόμησε πόλεις, δημιούργησε μία από τις ισχυρότερες αυτοκρατορίες της εποχής του και κατέστη σύμβολο πολιτικής ισχύος.
Ωστόσο, στη βιβλική παράδοση ο Ναβουχοδονόσωρ δεν μνημονεύεται μόνο ως ισχυρός ηγεμόνας. Παρουσιάζεται κυρίως ως το κατεξοχήν παράδειγμα του άρχοντα που κινδυνεύει να παρασυρθεί από την ίδια του τη δύναμη. Είναι ο άνθρωπος που φθάνει στο σημείο να πιστεύει ότι η επιτυχία του οφείλεται αποκλειστικά στον εαυτό του.
Το Βιβλίο του Δανιήλ περιγράφει χαρακτηριστικά τη στιγμή κατά την οποία ο βασιλιάς ατενίζει τη μεγαλόπρεπη Βαβυλώνα και αναφωνεί: «Δεν είναι αύτη η Βαβυλών η μεγάλη, την οποίαν εγώ ωκοδόμησα διά καθέδραν του βασιλείου με την ισχύν της δυνάμεώς μου και εις τιμήν της δόξης μου;» (Δαν. δ΄ 30).
Στην αφήγηση αυτή βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Δεν είναι η ισχύς. Δεν είναι η επιτυχία. Δεν είναι καν η φιλοδοξία. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος παύει να βλέπει όρια στον εαυτό του και αρχίζει να ταυτίζει το πρόσωπό του και το εγώ του με το ίδιο το κράτος, το έθνος ή την ιστορία.
Η βιβλική παράδοση ονομάζει αυτή την κατάσταση ύβρη.
Η έννοια της ύβρεως δεν αφορά μόνο την αρχαιοελληνική σκέψη. Διαπερνά ολόκληρη τη βιβλική θεολογία. Ο άνθρωπος που πιστεύει ότι δεν λογοδοτεί σε κανέναν, ότι η βούλησή του είναι υπεράνω όλων και ότι η επιτυχία του αποτελεί απόδειξη της προσωπικής του παντοδυναμίας βρίσκεται ήδη σε πορεία πνευματικής πτώσεως.
Είναι άραγε τυχαίο ότι η μορφή του Ναβουχοδονόσορα επανέρχεται συχνά στις πολιτικές συζητήσεις του 21ου αιώνα;
Τα τελευταία χρόνια αρκετοί αναλυτές έχουν χρησιμοποιήσει τον βιβλικό βασιλιά ως σημείο αναφοράς για να ερμηνεύσουν την εμφάνιση ηγετών με ιδιαίτερα έντονη προσωπικότητα, ισχυρή αυτοπεποίθηση και έντονη αίσθηση προσωπικής αποστολής. Ανάμεσα στα πρόσωπα που συχνότερα προκαλούν τέτοιους παραλληλισμούς βρίσκεται ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ.
Η σύγκριση ασφαλώς δεν είναι κυριολεκτική. Ο Ναβουχοδονόσωρ ήταν απόλυτος μονάρχης μιας αρχαίας αυτοκρατορίας. Ο Τραμπ είναι εκλεγμένος ηγέτης ενός δημοκρατικού κράτους με θεσμούς, ελέγχους και συνταγματικούς περιορισμούς. Οι ιστορικές συνθήκες είναι εντελώς διαφορετικές.
Παρά ταύτα, όσοι επιχειρούν τον παραλληλισμό εστιάζουν σε ορισμένα χαρακτηριστικά που θεωρούν κοινά.
Πρώτον, στην έντονη προσωποκεντρική αντίληψη της εξουσίας.
Ο Ναβουχοδονόσωρ εμφανίζεται στις βιβλικές αφηγήσεις ως η ενσάρκωση της αυτοκρατορίας του. Η Βαβυλώνα ταυτίζεται με τον βασιλιά της. Η δόξα της πόλεως αποτελεί αντανάκλαση της προσωπικής του δόξας.
Κάτι αντίστοιχο βλέπουν πολλοί σχολιαστές στη δημόσια εικόνα του Τραμπ. Η πολιτική του παρουσία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο προσωπικό του brand, στην ισχυρή ταύτιση του πολιτικού κινήματος με το πρόσωπό του και στη συχνή προβολή της δικής του προσωπικότητας ως καθοριστικού παράγοντα των εξελίξεων.
Δεύτερον, στην έμφαση προς το μεγαλείο.
Η λέξη «μεγάλος» αποτελεί κεντρικό στοιχείο τόσο της αρχαίας αυτοκρατορικής ιδεολογίας όσο και της σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας. Ο Ναβουχοδονόσωρ ήθελε να καταστήσει τη Βαβυλώνα το κέντρο του κόσμου. Αντίστοιχα, το σύνθημα «Make America Great Again» βασίζεται στην υπόσχεση αποκατάστασης μιας χαμένης εθνικής μεγαλοπρέπειας.
Φυσικά, η επιδίωξη εθνικής ισχύος δεν είναι από μόνη της κατακριτέα. Όμως η βιβλική παράδοση θέτει ένα διαχρονικό ερώτημα: πότε η επιθυμία για μεγαλείο μετατρέπεται σε λατρεία της ισχύος;
Τρίτον, στην πεποίθηση ότι ο ηγέτης βρίσκεται σε ιδιαίτερη σχέση με την ιστορική αποστολή του έθνους.
Ο Ναβουχοδονόσωρ θεωρούσε τον εαυτό του φορέα ενός ιστορικού πεπρωμένου. Σε διαφορετικό πλαίσιο, και ο Τραμπ συχνά παρουσιάζει τον εαυτό του ως τον άνθρωπο που μπορεί μόνος να αποκαταστήσει τη χαμένη πορεία της χώρας του. Οι υποστηρικτές του βλέπουν σε αυτό ηγετική αποφασιστικότητα. Οι επικριτές του διακρίνουν στοιχεία προσωπολατρίας.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται το ενδιαφέρον του παραλληλισμού.
Δεν αφορά τόσο τον ίδιο τον Τραμπ όσο ένα διαχρονικό φαινόμενο: την τάση των κοινωνιών να αναζητούν σωτήρες.
Η βιβλική αφήγηση του Ναβουχοδονόσορα λειτουργεί ως προειδοποίηση ότι κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του αναντικατάστατο. Όσο ισχυρός κι αν είναι ένας ηγέτης, παραμένει άνθρωπος. Όσο επιτυχημένος κι αν είναι, εξακολουθεί να υπόκειται στα όρια της ανθρώπινης φύσεως.
Εδώ ακριβώς αποκτά ιδιαίτερη σημασία το επεισόδιο της πτώσεως του Ναβουχοδονόσορα στο Βιβλίο του Δανιήλ. Η αφήγηση παρουσιάζει τον βασιλιά να χάνει προσωρινά τη λογική του και να οδηγείται σε βαθιά ταπείνωση. Ανεξαρτήτως του τρόπου με τον οποίο ερμηνεύει κανείς το κείμενο, το θεολογικό μήνυμα είναι σαφές: η εξουσία χωρίς αυτογνωσία καταλήγει σε αυτοκαταστροφή.
Το μήνυμα αυτό δεν απευθύνεται μόνο στους πολιτικούς ηγέτες. Απευθύνεται σε όλους.
Κάθε εποχή έχει τους δικούς της Ναβουχοδονόσορες. Άλλοτε βρίσκονται σε θρόνους, άλλοτε σε προεδρικά μέγαρα, άλλοτε σε επιχειρηματικές αυτοκρατορίες και άλλοτε ακόμη και μέσα στους ίδιους μας τους εαυτούς.
Γι’ αυτό και η διαχρονική αξία της βιβλικής μορφής δεν βρίσκεται στην ταύτισή της με κάποιο συγκεκριμένο πολιτικό πρόσωπο. Βρίσκεται στην υπενθύμιση ότι η μεγαλύτερη απειλή για κάθε ηγέτη δεν είναι ο εξωτερικός εχθρός, αλλά η αδυναμία να αναγνωρίσει τα όριά του.
Ίσως γι’ αυτό ο Ναβουχοδονόσωρ εξακολουθεί να συγκινεί τη συλλογική φαντασία δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά τον θάνατό του. Δεν είναι απλώς ένας αρχαίος βασιλιάς. Είναι ένας καθρέφτης μέσα στον οποίο κάθε εποχή αναγνωρίζει τις δικές της φιλοδοξίες, τις δικές της υπερβολές και τους δικούς της πειρασμούς.
Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που το όνομά του ακούγεται ακόμη στις πολιτικές συζητήσεις της εποχής μας, κάθε φορά που ένας ισχυρός ηγέτης φαίνεται να ταυτίζει τη μοίρα ενός ολόκληρου έθνους με το δικό του πρόσωπο. Η ιστορία μπορεί να μην επαναλαμβάνεται ποτέ ακριβώς. Συχνά όμως μας θυμίζει τα ίδια μαθήματα με διαφορετικούς πρωταγωνιστές.
