Γιεβχέν Φιλιπίσιν
Διευθυντής του Κέντρου Κοινωνικής Παρακολούθησης, Κίεβο
Σημείωση του εκδότη
Την άνοιξη του 2025 άρχισε να δραστηριοποιείται έντονα στις Ηνωμένες Πολιτείες ένας νέος, έως τότε άγνωστος, αγγλόφωνος ενημερωτικός ιστότοπος, ο οποίος παρουσιάζεται ως η «Union of Orthodox Journalists» (UOJ) ή, στα ουκρανικά, «Σύνδεσμος Ορθοδόξων Δημοσιογράφων» (SPZh). Πρόκειται για μια δημοσιογραφική πλατφόρμα που δηλώνει ότι «καλύπτει αντικειμενικά τη ζωή των ορθόδοξων κοινοτήτων» και «υπερασπίζεται την κανονική Ορθοδοξία». Για πολλούς Ορθοδόξους στις Ηνωμένες Πολιτείες η ονομασία αυτή προκαλεί ενδιαφέρον και ακούγεται ακόμη και ευσεβής.
Ωστόσο, για τους αναγνώστες στην Ουκρανία, όπου το εγχείρημα αυτό γεννήθηκε και διαμορφώθηκε, η επωνυμία SPZh φέρει σαφές εκκλησιαστικοπολιτικό φορτίο. Εδώ και πολλά χρόνια αποτελεί ενεργό παράγοντα μιας οξείας εκκλησιαστικής και πληροφοριακής αντιπαράθεσης.
Σήμερα, καθώς η SPZh επιδιώκει να αποκτήσει αμερικανικό κοινό, οι Ορθόδοξοι αναγνώστες καλούνται να απαντήσουν σε ένα ουσιώδες ερώτημα εμπιστοσύνης: τι είδους δημοσιογραφικό μέσο είναι αυτό, ποιον ρόλο διαδραμάτισε στην Ουκρανία κατά την περίοδο των δραματικών εκκλησιαστικών εξελίξεων των ετών 2015–2022 και ποια συμπεράσματα οφείλουν να συναγάγουν όσοι έρχονται σήμερα σε επαφή με τις δημοσιεύσεις του στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Για να βοηθήσουμε τον αναγνώστη να προσανατολιστεί στα ερωτήματα αυτά, παρουσιάζουμε την ακόλουθη αναλυτική μελέτη, η οποία εκπονήθηκε στην Ουκρανία κατόπιν αιτήματός μας.
Η απαρχή: Γέννηση της UOJ σε μια εποχή κρίσης (2014–2015)
Μετά τα γεγονότα του Ευρωμαϊντάν — περίοδο που στην Ουκρανία είναι γνωστή ως Επανάσταση της Αξιοπρέπειας — τον χειμώνα του 2013–2014, η Ουκρανία βρέθηκε όχι μόνο σε κατάσταση στρατιωτικής σύγκρουσης με τη Ρωσία, αλλά και στη δίνη μιας βαθιάς μεταμόρφωσης της εθνικής της ταυτότητας. Η θρησκευτική ζωή εντάχθηκε γρήγορα στη μεγάλη δημόσια συζήτηση για την εθνική κυριαρχία, την ιστορική μνήμη και τον γεωπολιτικό προσανατολισμό της χώρας.
Μετά την ανατροπή του Προέδρου Βίκτορ Γιανουκόβιτς το 2014 και τη φυγή του στη Ρωσία, η χώρα ακολούθησε σταθερά την πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Μέσα σε αυτή τη νέα πολιτική πραγματικότητα, η Εκκλησία βρέθηκε στο επίκεντρο της εθνικής κρίσης. Έρευνα του Pew Research Center έδειξε ότι η ένταση μεταξύ των ουκρανικών και των ρωσικών εκκλησιαστικών κοινοτήτων δεν μπορούσε να εξεταστεί ανεξάρτητα από τον πόλεμο μεταξύ των δύο κρατών· η θρησκευτική σύγκρουση εξελισσόταν παράλληλα με την ένοπλη αντιπαράθεση.
Η μεγαλύτερη θρησκευτική κοινότητα της Ουκρανίας, η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας (UOC-MP), βρέθηκε αιφνιδίως σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση. Αν και τυπικά διέθετε διοικητική αυτονομία, παρέμενε κανονικά στενά συνδεδεμένη με τη Μόσχα και δεχόταν έντονη κριτική για την πραγματική ή την αποδιδόμενη αφοσίωσή της στη Ρωσία. Παράλληλα, ενισχύονταν οι θέσεις της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Κιέβου (UOC-KP) και άλλων εκκλησιαστικών δομών που επιδίωκαν τη συγκρότηση και την αναγνώριση μιας ανεξάρτητης αυτοκέφαλης Εκκλησίας.
Ακριβώς μέσα σε αυτό το πλαίσιο ιδρύθηκε το 2015 η SPZh. Και, ήδη από την πρώτη στιγμή, δεν υπήρξε —όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς από την ονομασία της— μια «ένωση δημοσιογράφων». Δημιουργήθηκε ως δημοσιογραφικό μέσο σαφώς προσανατολισμένο προς το κοινό της UOC-MP, αυτοπαρουσιαζόμενο ως υπερασπιστής της «κανονικής Εκκλησίας».
Με άλλα λόγια, η SPZh δεν εμφανίστηκε ως ουδέτερο ενημερωτικό μέσο, αλλά ως ενεργός συμμετέχων —και, κατά περιόδους, ακόμη και ως πρωταγωνιστής— της αντιπαράθεσης στο εσωτερικό της ουκρανικής Ορθοδοξίας.
Η συντακτική της φυσιογνωμία διαμορφώθηκε εξαρχής γύρω από ορισμένους βασικούς άξονες:
- την υπεράσπιση του κανονικού καθεστώτος της UOC-MP·
- την άσκηση κριτικής στο κίνημα υπέρ της αυτοκεφαλίας·
- την καταγραφή των πιέσεων που, κατά τους συντάκτες της, ασκούνταν στις ενορίες της UOC-MP·
- την παρουσίαση της εκκλησιαστικής σύγκρουσης ως αγώνα για τη διατήρηση της «αληθινής παράδοσης»·
- την παρουσίαση των πλέον οξέων γεγονότων με ύφος που θύμιζε «εκκλησιαστικά δελτία από τη γραμμή της σύγκρουσης».
Στις δημοσιεύσεις της SPZh διαμορφωνόταν με συνέπεια η εικόνα της UOC-MP ως μιας «διωκόμενης Εκκλησίας», η οποία βρισκόταν υπό την πίεση τόσο του κράτους όσο και των Ουκρανών εθνικιστών. Η αφήγηση αυτή αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς ανταποκρινόταν στις ανησυχίες ενός μέρους των πιστών, οι οποίοι αντιλαμβάνονταν τις ταχύτατες πολιτικές εξελίξεις ως απειλή για την πνευματική τους σταθερότητα.
Χαρακτηριστικό πρώιμο παράδειγμα αποτέλεσε η κάλυψη της διαμάχης γύρω από τον ναό στο χωριό Πτίτσια. Η διαφωνία για την εκκλησιαστική δικαιοδοσία παρουσιαζόταν ως ένας «θρησκευτικός πόλεμος», όπου μια νομική διαφορά μετατρεπόταν σε σύγκρουση ανθρώπων και η κοινωνία ζούσε με την αίσθηση ότι οι νόμοι δεν επαρκούσαν πλέον για να συγκρατήσουν την αντιπαράθεση.
Δεν επρόκειτο απλώς για ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ. Στον αναγνώστη προσφερόταν μια συναισθηματικά φορτισμένη οπτική της «πολιορκίας» — η αίσθηση ότι «οι δικοί μας» εκτοπίζονται και, επομένως, «χρειαζόμαστε τη δική μας δυνατή φωνή».
Η ανάπτυξη και το τοπίο των μέσων ενημέρωσης (2016–2017)
Στα μέσα της δεκαετίας του 2010, το θρησκευτικό μιντιακό τοπίο της Ουκρανίας ήταν ιδιαίτερα κατακερματισμένο. Υπήρχαν οι επίσημες ιστοσελίδες των μητροπόλεων, μικρές ενημερωτικές πύλες, πολυάριθμες αναδημοσιεύσεις και ελάχιστη πρωτογενής δημοσιογραφική παραγωγή. Η SPZh επέλεξε ένα μοντέλο στο οποίο η σύγκρουση μετατρεπόταν σε μόνιμο ειδησεογραφικό υπόβαθρο και στο βασικό μέσο διαμόρφωσης της αφοσίωσης του κοινού της. Τοπικές υποθέσεις, όπως εκείνη της Πτίτσια, μετατρέπονταν σε «σύμπτωμα» της συνολικής κατάστασης της χώρας, ενώ ο αναγνώστης τοποθετούνταν εξαρχής μέσα στο στρατόπεδο που όφειλε να υπερασπιστεί.
Το 2016 η SPZh κάλυψε εκτενώς την Πανουκρανική Λιτανευτική Πορεία της UOC-MP, προβάλλοντας παράλληλα προσωπικότητες που συνέδεαν άμεσα τα εκκλησιαστικά ζητήματα με τον πολιτικό σχολιασμό. Σε ένα από τα δημοσιεύματα για τα αποτελέσματα της λιτανείας, γινόταν κριτική αναφορά στον τηλεοπτικό σταθμό Inter, στον Ουκρανό δημοσιογράφο και πολιτικό σύμβουλο Βιατσεσλάβ Πίχοβσεκ, καθώς και σε «ρωσικά εκκλησιαστικά μέσα», τα οποία παρουσιάζονταν ως φορείς που συμμετείχαν στη διαμόρφωση της δημόσιας αφήγησης γύρω από το γεγονός και «θόλωναν τις διατυπώσεις». Ήδη από εκείνη την περίοδο, η εκκλησιαστική επικαιρότητα εντασσόταν σε ένα έντονα ανταγωνιστικό μιντιακό περιβάλλον, όπου το ερώτημα «ποιος αφηγείται την ιστορία και γιατί» αποτελούσε πλέον αναπόσπαστο μέρος της ίδιας της ορθόδοξης αντιπαράθεσης.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα της SPZh υπήρξε επίσης η συστηματική συνεργασία με αρθρογράφους που συνέδεαν ευθέως τα εκκλησιαστικά ζητήματα με την πολιτική ανάλυση. Έτσι, σε κείμενα στα οποία συμμετείχε ο Βιατσεσλάβ Πίχοβσεκ, διατυπωνόταν ο ισχυρισμός περί «υψηλής πιθανότητας θρησκευτικού πολέμου» στην Ουκρανία. Η λογική αυτών των δημοσιευμάτων δεν περιοριζόταν στην περιγραφή μιας ήδη υπάρχουσας σύγκρουσης, αλλά κανονικοποιούσε την προσδοκία περαιτέρω κλιμάκωσής της. Εφόσον οι «καταλήψεις ναών» παρουσιάζονταν ως καθημερινό φαινόμενο, μια ευρύτερη έκρηξη έντασης εμφανιζόταν σχεδόν ως αναπόφευκτη, ενώ η ευθύνη μετατοπιζόταν από συγκεκριμένες αποφάσεις ή πρόσωπα σε μια υποτιθέμενη ιστορική νομοτέλεια.
Την ίδια χρονιά, η SPZh και ο Βιατσεσλάβ Πίχοβσεκ παρουσίασαν στο κοινό δημοσιεύματα σύμφωνα με τα οποία η στροφή της Ουκρανίας προς την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούσε προϊόν «δυτικών πιέσεων», ενώ στη συνέχεια ακολούθησε «απογοήτευση», επειδή «η Δύση δεν πήρε τη θέση της Ρωσίας». Με τον τρόπο αυτό, το γεωπολιτικό ερμηνευτικό σχήμα περί «δυτικής πίεσης» εισαγόταν στο εκκλησιαστικό ακροατήριο πολύ πριν από την παραχώρηση του Τόμου Αυτοκεφαλίας και χρησιμοποιήθηκε αργότερα για να ερμηνευθούν οι εκκλησιαστικές εξελίξεις μέσα από το πρίσμα της «παρέμβασης της Ουάσιγκτον».
Η αυξανόμενη επιρροή της SPZh συνοδεύθηκε και από εντονότερη δημόσια κριτική. Το 2016, η Υπηρεσία Θρησκευτικής Πληροφόρησης της Ουκρανίας (RISU) δημοσίευσε άρθρο, στο οποίο, επικαλούμενη δηλώσεις του Άντον Γκεραστσένκο στο πλαίσιο ζητημάτων δημόσιας ασφάλειας, καλούσε τις ουκρανικές υπηρεσίες ασφαλείας να εξετάσουν τη δραστηριότητα της SPZh. Στο ίδιο δημοσίευμα η SPZh χαρακτηριζόταν σε μεγάλο βαθμό ως ανώνυμο και χειραγωγικό δημοσιογραφικό μέσο, ενώ χρησιμοποιούνταν και ο ιδιαίτερα αυστηρός χαρακτηρισμός «φιλοκρεμλινικό».
Μπορεί κανείς να διαφωνεί με την αυστηρότητα αυτής της αξιολόγησης. Για την ιστορική αποτίμηση, όμως, μεγαλύτερη σημασία έχει ένα άλλο γεγονός: από τη στιγμή της ίδρυσής της, η SPZh δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως «ένα ακόμη θρησκευτικό μέσο ενημέρωσης», αλλά βρέθηκε διαρκώς στο επίκεντρο μιας δημόσιας αντιπαράθεσης σχετικά με τον χαρακτήρα της αποστολής της και τις πολιτικές της αναφορές.
Στην κριτική αυτή η SPZh απάντησε μέσα από ένα ιδιότυπο «σύμφωνο εμπιστοσύνης» με το αναγνωστικό της κοινό. Στη σελίδα «Σχετικά με εμάς», η συντακτική ομάδα περιέγραφε την αποστολή της ως αναζήτηση απάντησης στην «εκκλησιαστικοπολιτική κρίση», υπογράμμιζε την ανάγκη να «διαμορφωθούν ηγέτες γνώμης μέσα στην ορθόδοξη κοινότητα», υποσχόταν «αντικειμενική αξιολόγηση» και «αγώνα κατά της χειραγώγησης», ενώ ταυτόχρονα τόνιζε τη συντηρητική αξιακή της ταυτότητα.
Για τον Αμερικανό αναγνώστη έχει ιδιαίτερη σημασία ότι η SPZh δεν αντιλαμβανόταν εξαρχής τον εαυτό της μόνο ως ειδησεογραφική υπηρεσία, αλλά και ως μέσο ενίσχυσης του συντηρητικού χώρου στο εσωτερικό της σύγχρονης Ορθοδοξίας.
Μέσα σε δύο έως τρία χρόνια από την ίδρυσή της, η SPZh εξελίχθηκε σε ένα από τα πλέον προβεβλημένα ορθόδοξα μέσα ενημέρωσης της Ουκρανίας. Η ισχύς της βασιζόταν στον σαφή θεματικό της προσανατολισμό. Παράλληλα με τα πολεμικά και αντιπαραθετικά δημοσιεύματα, φιλοξενούσε ποιμαντικά και κατηχητικά άρθρα, εφαρμόζοντας έναν χαρακτηριστικό μηχανισμό «ήπιας ενσωμάτωσης» των μηνυμάτων της: ο αναγνώστης προσέγγιζε την ιστοσελίδα αναζητώντας συνήθεις πληροφορίες για την Ορθοδοξία και, ταυτόχρονα, υιοθετούσε γεωπολιτικές ερμηνείες που παρουσιάζονταν ως φυσική προέκταση της εκκλησιαστικής παράδοσης.
Η ιστοσελίδα δημοσίευε καθημερινά δεκάδες ειδήσεις, συνεντεύξεις, αναλυτικά άρθρα και βιντεοσκοπημένα μηνύματα κληρικών. Σύμφωνα με ακαδημαϊκή μελέτη του Εθνικού Πανεπιστημίου «Ακαδημία του Όστροχ», στις 5 Ιανουαρίου 2022 η σελίδα «Σύνδεσμος Ορθοδόξων Δημοσιογράφων – SPZh» στο Facebook αριθμούσε 56.080 ακολούθους. Οι ερευνητές επισήμαναν τη χρήση συγκρουσιακής γλώσσας και απονομιμοποιητικών χαρακτηρισμών έναντι των αντιπάλων της, χαρακτηρίζοντας τη σελίδα εκφραστή του «πλέον ριζοσπαστικού τμήματος» της UOC-MP.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της υπηρεσίας Social Blade, το κανάλι της SPZh στο YouTube, το οποίο δημιουργήθηκε στις 9 Μαρτίου 2015, συγκέντρωσε δεκάδες εκατομμύρια προβολές και δεκάδες χιλιάδες συνδρομητές, ενώ τα βίντεο σχετικά με τις «καταλήψεις ναών» διαδόθηκαν πολύ πέρα από τα σύνορα της Ουκρανίας. Όλα αυτά επιτρέπουν να θεωρηθεί η SPZh όχι ως ένα περιθωριακό ιστολόγιο, αλλά ως μια οργανωμένη υποδομή διάδοσης συγκεκριμένων ιδεολογικών αφηγήσεων.
Η κρίση, ο Τόμος και η κλιμάκωση (2018–2019)
Η ίδρυση της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας (OCU) το 2018 και η χορήγηση του Τόμου Αυτοκεφαλίας το 2019 αποτέλεσαν σημείο καμπής. Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία (ROC) διέκοψε την ευχαριστιακή κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, με αποτέλεσμα η εκκλησιαστική επικαιρότητα της Ουκρανίας να καταστεί μέρος μιας ευρύτερης κρίσης που επηρέασε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Αναλυτές του Ιδρύματος Carnegie για τη Διεθνή Ειρήνη (Carnegie Endowment for International Peace) ερμήνευσαν την εξέλιξη αυτή ως σαφή ένδειξη της βαθιάς δυσαρέσκειας της Μόσχας έναντι των ενεργειών της Κωνσταντινούπολης.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, η SPZh κατέλαβε οριστικά τη θέση ενός «ορθόδοξου δημοσιογραφικού μέσου ως ενεργού συμμετέχοντος στη σύγκρουση». Δεν επιδίωκε να παρουσιάσει τη σύνθετη εικόνα του θρησκευτικού τοπίου της Ουκρανίας, αλλά να προσφέρει στο κοινό μια ευδιάκριτη ερμηνευτική αφήγηση: ποιος είναι «κανονικός», ποιος «σχισματικός», ποιος «θύμα», ποιος «επιτιθέμενος», γιατί «η εξουσία ασκεί πιέσεις» και γιατί «η Δύση παρεμβαίνει». Ένα τέτοιο ερμηνευτικό σχήμα διευκολύνει τη συσπείρωση του κοινού και συχνά αποδεικνύεται πιο αποτελεσματικό από μια ισορροπημένη και πολυδιάστατη δημοσιογραφική καταγραφή.
Τον Ιανουάριο του 2019 η SPZh δημοσίευσε εκτενές άρθρο του Κύριλλου Αλεξάντροφ, στο οποίο υποστηριζόταν ότι ο Τόμος του Οικουμενικού Πατριαρχείου δεν παρείχε στην Ουκρανία πλήρη αυτοκεφαλία, αλλά εγκαινίαζε μια νέα μορφή εξάρτησης. Στην επιχειρηματολογία χρησιμοποιούνταν η εικόνα μιας «Εξαρχίας». Πρόκειται για χαρακτηριστικό παράδειγμα της συντακτικής μεθόδου της SPZh: μια σύνθετη κανονική συζήτηση παρουσιάζεται ως «αποκάλυψη», η οποία υπόσχεται στον αναγνώστη πρόσβαση σε ένα υποτιθέμενο κρυμμένο νόημα, το οποίο «κάποιοι επιχειρούν να αποκρύψουν».
Παράλληλα, η SPZh ανέπτυξε συστηματικά αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «δημοσιογραφία της διαρκούς ανησυχίας». Τον Δεκέμβριο του 2018 δημοσίευσε άρθρα στα οποία γινόταν λόγος για «τερατώδεις πιέσεις» κατά της UOC-MP και προβλεπόταν περαιτέρω όξυνσή τους μετά την Ενωτική Σύνοδο. Κείμενα αυτού του είδους μετέτρεπαν σταδιακά το εκκλησιαστικό ημερολόγιο από ημερολόγιο εορτών σε ημερολόγιο απειλών, καθιστώντας την SPZh σημείο συναισθηματικής αναφοράς για όσους αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους ως «μαχητή στην πρώτη γραμμή».
Την ίδια περίοδο δημοσιεύθηκαν επίσης άρθρα στα οποία γινόταν λόγος για «πιέσεις του Στέιτ Ντιπάρτμεντ των Ηνωμένων Πολιτειών προς το Φανάρι» και υποστηριζόταν ότι η πίστη στην αυτοκεφαλία ισοδυναμεί με πίστη «στην παντοδυναμία των Ηνωμένων Πολιτειών». Για τους ισχυρισμούς αυτούς δεν παρατέθηκαν ανεξάρτητα αποδεικτικά στοιχεία. Ωστόσο, ο σκοπός τους ήταν προφανής: να εδραιώσουν στον αναγνώστη το ερμηνευτικό σχήμα σύμφωνα με το οποίο οι σημαντικότερες εκκλησιαστικές αποφάσεις λαμβάνονται υπό αμερικανική πίεση. Πρόκειται για έναν σημαντικό δείκτη πιθανής χειραγώγησης, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδεικνύονται σε κεντρικό παράγοντα της εκκλησιαστικής ιστορίας χωρίς να προσκομίζεται επαρκής τεκμηρίωση.
Αντιπαραθέσεις, επικρίσεις και θεσμικές διασυνδέσεις
Η SPZh βρισκόταν σε συνεχή αντιπαράθεση με το Υπουργείο Πολιτισμού και Πληροφοριακής Πολιτικής της Ουκρανίας, με την Υπηρεσία Θρησκευτικής Πληροφόρησης της Ουκρανίας (RISU), καθώς και με δημοσιογράφους που υποστήριζαν την αυτοκεφαλία. Οι αμοιβαίες κατηγορίες περί χειραγώγησης και διαστρέβλωσης των γεγονότων αποτέλεσαν σχεδόν μόνιμο χαρακτηριστικό της δημόσιας συζήτησης. Οι επικριτές της υποστήριζαν ότι χρησιμοποιούσε συναισθηματικά φορτισμένη γλώσσα και μονομερή παρουσίαση των γεγονότων, ενισχύοντας έτσι την κοινωνική πόλωση.
Έως το 2018, η αντιπαράθεση γύρω από την SPZh είχε πλέον εξελιχθεί σε ανοικτή σύγκρουση. Το ουκρανικό ανεξάρτητο πρακτορείο ειδήσεων UNIAN μετέδωσε ότι, κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου, εκπρόσωποι της SPZh δήλωσαν πως μέλη της ακροδεξιάς οργάνωσης C14 (Σιτς 14) απέκλεισαν τα γραφεία της σύνταξης, παρεμπόδισαν τη λειτουργία τους και εξύβρισαν τους εργαζομένους. Η διευθύντρια της SPZh, Άννα Ποντούμπνα, έκανε λόγο για εισβολή ατόμων με μπαλακλάβες, καθώς και για καθυστερημένη και ανεπαρκή αντίδραση των κρατικών αρχών.
Για ένα δημοσιογραφικό μέσο που οικοδομεί την αξιοπιστία του πάνω στην αφήγηση περί «διωγμού», περιστατικά αυτού του είδους λειτουργούν ως εμπειρική επιβεβαίωση της ίδιας του της αφήγησης: εφόσον «μας επιτίθενται», τότε «λέμε την αλήθεια».
Την άνοιξη του 2018 η κριτική προήλθε πλέον ευθέως και από το κράτος. Η RISU αναδημοσίευσε ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού και Πληροφοριακής Πολιτικής της Ουκρανίας, στην οποία γινόταν λόγος για «κλιμάκωση της συγκρουσιακής ρητορικής» στις δημοσιεύσεις της SPZh και παρατίθενταν χαρακτηριστικά παραδείγματα τίτλων με έντονη θρησκευτική και τιμωρητική φόρτιση, όπως: «Ο Θεός τιμώρησε τους καταληψίες…». Η κριτική δεν αφορούσε μόνο τη θέση που λάμβανε η ιστοσελίδα, αλλά και τον κίνδυνο η συγκεκριμένη δημοσιογραφική πρακτική να υποκινεί το μίσος και να παγιώνει διακρίσεις.
Η SPZh απάντησε υιοθετώντας μια στρατηγική αντεπίθεσης. Η συντακτική ομάδα έκανε λόγο για δύο μέτρα και δύο σταθμά, υποστηρίζοντας ότι το κράτος αγνοεί τις πιέσεις που δέχεται η UOC-MP, ενώ ταυτόχρονα κατηγορεί την SPZh επειδή καταγράφει τα σχετικά περιστατικά. Πρόκειται για χαρακτηριστικό στοιχείο της συντακτικής της τακτικής: αντί να συζητείται κατά πόσον η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι ακριβής και δημοσιογραφικά υπεύθυνη, η συζήτηση μετατοπίζεται στο ερώτημα: «Γιατί σιωπάτε για τα δικά μας δεινά;»
Για ένα κοινό που έχει ήδη υιοθετήσει τη νοοτροπία της «πολιορκημένης φρουράς», μια τέτοια επιχειρηματολογία αποδεικνύεται συχνά ισχυρότερη από την επίκληση των επαγγελματικών δημοσιογραφικών προτύπων.
Δεν υπάρχουν δημόσια διαθέσιμα έγγραφα που να χαρακτηρίζουν ευθέως την SPZh ως επίσημο όργανο της UOC-MP. Υπάρχουν, όμως, σαφείς ενδείξεις αυτού που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «δομές νομιμοποίησης». Πρώτον, η ίδια η SPZh δηλώνει ότι δραστηριοποιείται στο εσωτερικό της ορθόδοξης κοινότητας και επιδιώκει να επηρεάζει τη γνώμη των ηγετών της. Δεύτερον, συμμετείχε ενεργά σε σημαντικές επικοινωνιακές πρωτοβουλίες γύρω από την UOC-MP, λειτουργώντας ως πλατφόρμα τηλεμαραθωνίων και δημόσιων συζητήσεων με τη συμμετοχή κληρικών και λαϊκών, μέσω των οποίων προβαλλόταν μια ενιαία ερμηνεία των εξελίξεων.
Μεταξύ των βασικών προσώπων που συνδέθηκαν με την SPZh, ερευνητές και δημοσιογράφοι αναφέρουν τον Βίκτορ Βισνιεβέτσκι (ιδρυτή της εταιρείας Coal Energy και της ιστοσελίδας της SPZh), τον Αλεξέι Ζόστσουκ, την Άννα Ποντούμπνα και άλλους συντάκτες και αρθρογράφους. Τα δημοσιεύματά τους διαμόρφωσαν τον ιδεολογικό πυρήνα της ιστοσελίδας. Ορισμένοι από αυτούς συνεργάζονταν παράλληλα με εκκλησιαστικές εκδόσεις της UOC-MP, συμμετείχαν σε συνέδρια και εμφανίζονταν συχνά στα μέσα ενημέρωσης, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση ενός ευρύτερου πλαισίου δημόσιου λόγου γύρω από την UOC-MP.
Από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της, η SPZh κατηγορήθηκε ότι αναπαρήγαγε αφηγήσεις οι οποίες συνέπιπταν με τις θέσεις της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (ROC) και με την επίσημη ρωσική δημόσια ρητορική. Στα δημοσιεύματά της, η ουκρανική αυτοκεφαλία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως παρουσιάζονταν συχνά μέσα από το ερμηνευτικό σχήμα της «δυτικής παρέμβασης», ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονταν ως ένας από τους βασικούς παράγοντες στήριξης της OCU. Το ερμηνευτικό αυτό πλαίσιο συμπίπτει σε σημαντικό βαθμό με τον ευρύτερο ρωσικό δημόσιο λόγο περί ενός «γεωπολιτικού σχεδίου».
Στο σημείο αυτό, η συζήτηση παύει πλέον να περιορίζεται σε μια θεολογική ή εκκλησιολογική διαφωνία. Πρόκειται για μια πολιτικο-ψυχολογική κατασκευή, η οποία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι πιστοί αντιλαμβάνονται τόσο τις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και την εκκλησιαστική πραγματικότητα στην Ουκρανία.
Το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (Center for Strategic and International Studies – CSIS), στην έκθεσή του The Kremlin Playbook 3: Keeping the Faith, περιγράφει τη χρήση της θρησκείας και των λεγόμενων «παραδοσιακών αξιών» ως μέρος των μηχανισμών κακόβουλης ρωσικής επιρροής και αναφέρεται ρητώς στην SPZh. Η έκθεση συνδέει το εγχείρημα με τη δημόσια υποστήριξή του προς τον Μητροπολίτη Ονούφριο (Μπερεζόφσκι) και με τη διάδοση ανακριβών πληροφοριών σχετικά με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Για πολλούς ειδικούς, η αναφορά αυτή αποτελεί σαφή ένδειξη ότι η SPZh πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στοιχείο ενός ευρύτερου οικοσυστήματος ρωσικής πληροφοριακής επιρροής.
Πόλεμος, κυρώσεις και αποκλεισμός
Μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, οι ουκρανικές αρχές ενίσχυσαν τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης που θεωρούνταν ύποπτα για τη διάδοση φιλορωσικών αφηγήσεων. Μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο, η δραστηριότητα της SPZh τέθηκε υπό τη στενή παρακολούθηση τόσο των διωκτικών όσο και των αρμόδιων εποπτικών αρχών.
Στο πλαίσιο της προδικαστικής έρευνας της Υπηρεσίας Ασφαλείας της Ουκρανίας (SBU), η οποία άρχισε στις 21 Ιουλίου 2023 (υπόθεση υπ’ αριθ. 22023101110000608), οι ανακριτικές αρχές υποστήριξαν ότι η δράση στελεχών της SPZh αποτελούσε μέρος ενός «εγκληματικού σχεδίου» με στόχο την υποκίνηση θρησκευτικής έχθρας, την υποστήριξη του κράτους-επιτιθέμενου, την υπονόμευση της εμπιστοσύνης προς την ουκρανική κοινωνία και την επαναφορά της Ουκρανίας στη σφαίρα της θρησκευτικής, πολιτιστικής και πολιτικής επιρροής της Ρωσίας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, η συντακτική ομάδα της SPZh συνέβαλε στη διάδοση πληροφοριών που, κατά τις ουκρανικές αρχές, έπλητταν την κρατική και πληροφοριακή ασφάλεια της Ουκρανίας, διευκολύνοντας τις υπονομευτικές δραστηριότητες ρωσικών παραγόντων στον θρησκευτικό και πληροφοριακό χώρο.
Κατόπιν σχετικού αιτήματος της SBU, η Κρατική Υπηρεσία Ειδικών Επικοινωνιών και Προστασίας Πληροφοριών της Ουκρανίας εξέδωσε στις 15 Νοεμβρίου 2024 την απόφαση υπ’ αριθ. 920/2725, με την οποία υποχρέωνε τους παρόχους υπηρεσιών διαδικτύου να αποκλείσουν, εντός της ουκρανικής επικράτειας, σειρά διαδικτυακών τομέων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονταν και ιστοσελίδες που συνδέονταν με την SPZh.
Το 2024, η υπόθεση δεν περιορίστηκε στον αποκλεισμό των ιστοσελίδων. Η ουκρανική εξειδικευμένη ιστοσελίδα Detector Media μετέδωσε ότι η SPZh ανακοίνωσε τη διενέργεια ερευνών της SBU στα γραφεία της σύνταξής της, ενώ, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, οι έρευνες συνδέονταν με τη διερεύνηση δραστηριότητας ρωσικού «δικτύου πρακτόρων» στον χώρο της ενημέρωσης.
Οι ισχυρισμοί αυτοί εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο δικαστικής διερεύνησης και, αφ’ εαυτών, δεν συνιστούν δικαστική απόφαση ούτε αποδεικνύουν την τέλεση αξιόποινης πράξης. Ωστόσο, καταδεικνύουν ότι οι ουκρανικές αρχές αντιμετώπιζαν πλέον την SPZh όχι απλώς ως ένα θρησκευτικό δημοσιογραφικό μέσο, αλλά ως πιθανό παράγοντα πληροφοριακών επιχειρήσεων με προεκτάσεις στην εθνική ασφάλεια.
Το 2025, ουκρανικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν επίσης ότι το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας και Άμυνας της Ουκρανίας (NSDC) επέβαλε κυρώσεις, μεταξύ άλλων, και στην ιστοσελίδα της SPZh.
Οι κυρώσεις αυτές αποτελούν διοικητικό και πολιτικό μέτρο και όχι δικαστική καταδίκη. Αποτυπώνουν, όμως, τη θεσμική εκτίμηση του ουκρανικού κράτους ως προς τον βαθμό κινδύνου που αποδίδεται στη δραστηριότητα του συγκεκριμένου μέσου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, πριν από τη ρωσική εισβολή του 2022, δεν υπήρχαν δημόσια διαθέσιμες πληροφορίες για δικαστική απόφαση που να απαγόρευε τη λειτουργία της SPZh. Μόνον μετά την έναρξη του πολέμου οι περιορισμοί απέκτησαν σαφώς αυστηρότερο χαρακτήρα.
Για τους υποστηρικτές της SPZh, οι εξελίξεις αυτές επιβεβαίωναν την άποψη ότι η «κανονική Ορθοδοξία» υφίσταται διωγμό. Για τους επικριτές της, αντίθετα, αποτελούσαν αναμενόμενη συνέπεια μιας πολυετούς συντακτικής πολιτικής, την οποία θεωρούσαν ότι συνέπιπτε με τις επιδιώξεις της ρωσικής πληροφοριακής στρατηγικής.
Ανεξάρτητα από την ερμηνεία που υιοθετεί κανείς, ένα γεγονός παραμένει αδιαμφισβήτητο: από τη στιγμή που η SPZh επιδιώκει πλέον να δραστηριοποιηθεί στον αγγλόφωνο και ιδιαίτερα στον αμερικανικό χώρο ενημέρωσης, η πορεία της κατά την περίοδο 2015–2022 παύει να αποτελεί αποκλειστικά εσωτερική ουκρανική υπόθεση και μετατρέπεται σε ουσιώδες στοιχείο για την αξιολόγηση της αξιοπιστίας και της φυσιογνωμίας του συγκεκριμένου δημοσιογραφικού μέσου.
Από την Ουκρανία στις Ηνωμένες Πολιτείες
Μετά τους περιορισμούς που επιβλήθηκαν στην Ουκρανία, η SPZh άρχισε σταδιακά να αναπτύσσει την αγγλόφωνη παρουσία της, στρέφοντας πλέον την προσοχή της προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και, ευρύτερα, προς το διεθνές ορθόδοξο κοινό. Η νέα αυτή στρατηγική δεν περιορίστηκε στη μετάφραση παλαιότερων δημοσιευμάτων, αλλά συνοδεύθηκε από την προσπάθεια διαμόρφωσης ενός νέου αφηγήματος, προσαρμοσμένου στις ανησυχίες και τις ευαισθησίες των Ορθοδόξων της Βόρειας Αμερικής.
Η βασική θεματολογία, ωστόσο, παρέμεινε ουσιαστικά αμετάβλητη: η υπεράσπιση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (UOC) υπό τον Μακαριώτατο Μητροπολίτη Ονούφριο, η αμφισβήτηση της κανονικότητας της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας (OCU), η έντονη κριτική προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και η προβολή της θέσης ότι οι εκκλησιαστικές εξελίξεις στην Ουκρανία αποτελούν κυρίως προϊόν πολιτικών και γεωπολιτικών παρεμβάσεων.
Στο αγγλόφωνο περιβάλλον, όμως, το πλαίσιο πρόσληψης είναι εντελώς διαφορετικό. Ο μέσος Αμερικανός ή Καναδός Ορθόδοξος αναγνώστης δεν διαθέτει, κατά κανόνα, άμεση γνώση της ουκρανικής εκκλησιαστικής πραγματικότητας ούτε της μακράς δημόσιας αντιπαράθεσης που προηγήθηκε. Είναι, επομένως, πιθανό να εκλάβει την SPZh ως ένα συνηθισμένο ορθόδοξο ειδησεογραφικό μέσο, χωρίς να γνωρίζει την ιστορική της διαδρομή, τις έντονες αντιπαραθέσεις που προκάλεσε ή τις σοβαρές δημόσιες επικρίσεις που διατυπώθηκαν εναντίον της στην Ουκρανία.
Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο καθίσταται αναγκαία η παρουσίαση του ιστορικού και δημοσιογραφικού της υπόβαθρου.
Το ζητούμενο δεν είναι να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει κανείς με τις θέσεις της SPZh. Η τελική αξιολόγηση ανήκει αποκλειστικά στον αναγνώστη. Για να είναι, όμως, η κρίση του πραγματικά ελεύθερη και τεκμηριωμένη, είναι απαραίτητο να γνωρίζει τι ακριβώς είναι αυτό το δημοσιογραφικό μέσο, μέσα σε ποιες ιστορικές συνθήκες δημιουργήθηκε, ποια εκκλησιαστική και κοινωνική πραγματικότητα διαμόρφωσε τη φυσιογνωμία του και ποιες ήταν οι σημαντικότερες δημόσιες αντιπαραθέσεις που συνόδευσαν την πορεία του.
Η γνώση αυτού του ιστορικού πλαισίου δεν υπαγορεύει στον αναγνώστη το συμπέρασμα στο οποίο πρέπει να καταλήξει. Του παρέχει, όμως, τα αναγκαία στοιχεία ώστε να αξιολογήσει με πληρότητα, κριτική σκέψη και ιστορική επίγνωση τόσο τις πληροφορίες όσο και τις ερμηνείες που του παρουσιάζονται.
Συμπέρασμα: Τι πρέπει να γνωρίζουν οι Αμερικανοί αναγνώστες
Ποια συμπεράσματα μπορεί, λοιπόν, να συναγάγει ένας Αμερικανός αναγνώστης από την ιστορική διαδρομή της SPZh;
Πρώτον, η SPZh δεν εμφανίστηκε ως ένα ουδέτερο ειδησεογραφικό μέσο που επιδίωκε να καλύψει ισόρροπα το σύνολο της ορθόδοξης πραγματικότητας στην Ουκρανία. Από την ίδρυσή της αναπτύχθηκε μέσα σε ένα ιδιαίτερα πολωμένο εκκλησιαστικό και πολιτικό περιβάλλον και επέλεξε να υποστηρίξει σταθερά μία συγκεκριμένη εκκλησιαστική και ιδεολογική ερμηνεία των εξελίξεων.
Δεύτερον, η δράση της δεν περιορίστηκε στην απλή καταγραφή γεγονότων. Η δημοσιογραφική της πρακτική στηρίχθηκε στη διαμόρφωση ενός συνεκτικού ερμηνευτικού πλαισίου, μέσα από το οποίο παρουσιάζονταν οι εκκλησιαστικές, πολιτικές και γεωπολιτικές εξελίξεις στην Ουκρανία. Οι επικριτές της υποστήριξαν ότι η προσέγγιση αυτή οδηγούσε σε επιλεκτική παρουσίαση των γεγονότων και σε έντονα συγκρουσιακή ρητορική, ενώ η ίδια η SPZh υποστήριζε ότι υπερασπιζόταν την κανονική Ορθοδοξία απέναντι σε οργανωμένες πολιτικές και εκκλησιαστικές πιέσεις.
Τρίτον, ανεξάρτητα από τη συμφωνία ή τη διαφωνία με τις θέσεις της, η SPZh δεν υπήρξε ένα περιθωριακό εγχείρημα. Αντιθέτως, εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες του ουκρανικού ορθόδοξου ενημερωτικού χώρου, επηρεάζοντας σημαντικό αριθμό αναγνωστών τόσο στην Ουκρανία όσο και στο εξωτερικό.
Τέταρτον, η δημόσια πορεία της συνοδεύθηκε από σοβαρές αντιπαραθέσεις με κρατικούς φορείς, ερευνητικά ιδρύματα, δημοσιογραφικούς οργανισμούς και ακαδημαϊκούς αναλυτές. Μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής πλήρους κλίμακας, η δραστηριότητά της αποτέλεσε αντικείμενο ερευνών και περιοριστικών μέτρων εκ μέρους των ουκρανικών αρχών. Τα γεγονότα αυτά αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας της και δεν μπορούν να αγνοηθούν κατά την αξιολόγηση της δημόσιας παρουσίας της.
Τέλος, καθώς η SPZh επιδιώκει πλέον να απευθυνθεί σε ένα νέο, αγγλόφωνο κοινό, είναι εύλογο οι αναγνώστες στις Ηνωμένες Πολιτείες να γνωρίζουν όχι μόνο τις σημερινές της δημοσιεύσεις, αλλά και το ιστορικό, εκκλησιαστικό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτές διαμορφώθηκαν.
Η γνώση αυτού του πλαισίου δεν υπαγορεύει στον αναγνώστη ποια θέση οφείλει να υιοθετήσει. Του επιτρέπει, όμως, να αξιολογήσει το περιεχόμενο της SPZh έχοντας πλήρη επίγνωση της ιστορίας της, των δημόσιων αντιπαραθέσεων που τη συνόδευσαν και των διαφορετικών ερμηνειών που έχουν διατυπωθεί για τον ρόλο της.
Με άλλα λόγια, ο ενημερωμένος αναγνώστης δεν καλείται να αποδεχθεί ούτε να απορρίψει εκ προοιμίου όσα δημοσιεύει η SPZh. Καλείται να τα εξετάσει γνωρίζοντας το πλήρες ιστορικό, εκκλησιαστικό, πολιτικό και επικοινωνιακό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε και εξακολουθεί να δραστηριοποιείται το συγκεκριμένο δημοσιογραφικό μέσο.
