Η πλήρους κλίμακας ρωσική εισβολή έχει αλλάξει σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής στην Ουκρανία, επηρεάζοντας και τη θρησκευτική πίστη των ανθρώπων.
Της Kateryna Odarchenko*
Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ο πόλεμος έχει κάνει τους Ουκρανούς περισσότερο θρησκευόμενους. Μια προσεκτικότερη, ωστόσο, εξέταση των δεδομένων των τελευταίων δύο και πλέον δεκαετιών αποκαλύπτει μια πολύ πιο σύνθετη εικόνα.
Τα 12 χρόνια της ρωσικής επιθετικότητας έχουν ενισχύσει τη θρησκευτική προσήλωση μιας σημαντικής μειονότητας Ουκρανών. Την ίδια στιγμή, όμως, η σχέση ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη, την εκκλησιαστική ένταξη και την εθνική ταυτότητα έχει αλλάξει δραματικά.
Σύμφωνα με έρευνα του Κέντρου Razumkov, το ποσοστό των Ουκρανών που δήλωναν ότι είναι πιστοί αυξήθηκε από 58% το 2000 σε 71% το 2010. Από το 2010 έως το 2020, το ποσοστό παρέμεινε περίπου στο 70%, παρουσίαζε όμως αυξήσεις σε περιόδους κρίσης. Χαρακτηριστικά, το 2014, μετά τη ρωσική κατοχή της Κριμαίας και την έναρξη του πολέμου στο Ντονμπάς, έφθασε το 76%.
Μετά την έναρξη της πλήρους κλίμακας ρωσικής εισβολής το 2022, το ποσοστό αυξήθηκε εκ νέου, φθάνοντας το 74%. Στη συνέχεια, όμως, υποχώρησε στο 70,5% το 2023 και στο 68% το 2024.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι ο πόλεμος και η έντονη κοινωνική πίεση μπορούν να αυξήσουν προσωρινά τον αριθμό των ανθρώπων που δηλώνουν θρησκευόμενοι, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η αύξηση αυτή μετατρέπεται κατ’ ανάγκην σε μόνιμη τάση. Δεν πρόκειται, επομένως, για μια απλή και ευθύγραμμη θρησκευτική αναγέννηση που προκάλεσε ο πόλεμος.
Πανεθνική έρευνα που πραγματοποιήθηκε φέτος έδειξε ότι το 56% των Ουκρανών δεν έχει αλλάξει ούτε τις θρησκευτικές του απόψεις ούτε την εκκλησιαστική του ένταξη από την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής. Το 18% δήλωσε ότι η θρησκευτική του προσήλωση έχει ενισχυθεί, ενώ το 6% ότι έχει αποδυναμωθεί.
Σύμφωνα με έρευνα της Rating Group, περίπου το 78% των Ουκρανών δήλωσε ότι πιστεύει στον Θεό. Ωστόσο, μόλις το 13% ανέφερε ότι συμμετέχει σε θρησκευτικές ακολουθίες, ενώ το 36% δήλωσε ότι προσεύχεται στο σπίτι.
Η απόσταση αυτή υποδηλώνει ότι η θρησκευτική πίστη στην Ουκρανία έχει σε σημαντικό βαθμό προσωπικό και όχι θεσμικό χαρακτήρα. Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν εξετάζει κανείς την ουκρανική Ορθοδοξία και την ιστορική σχέση της με τη Μόσχα.
Η ταύτιση με την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία που συνδεόταν με το Πατριαρχείο Μόσχας (UOC MP) έχει υποχωρήσει δραματικά, σύμφωνα με έρευνες του Κέντρου Razumkov. Το ποσοστό των ερωτηθέντων που δήλωναν ότι ανήκουν στην UOC MP μειώθηκε περίπου στο 5% το 2025, από 13% το 2021, παρά το γεγονός ότι η ίδια η Εκκλησία ανακοίνωσε την ανεξαρτησία της από τη Μόσχα μετά την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής.
Την ίδια περίοδο, η ταύτιση με την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (OCU), η οποία προέκυψε από την εκκλησιαστική ρήξη, αυξήθηκε σημαντικά: από 24% των ερωτηθέντων το 2021 σε 36% το 2022 και σε 42% τόσο το 2023 όσο και το 2025.
Οι στάσεις της ουκρανικής κοινωνίας απέναντι στους θρησκευτικούς θεσμούς που συνδέονται με τη Μόσχα καταδεικνύουν το μέγεθος αυτής της αλλαγής. Περίπου το 80% των Ουκρανών τάχθηκε υπέρ της διακοπής των δεσμών με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, ενώ το 62% υποστήριξε νόμο που θα απαγόρευε τις θρησκευτικές οργανώσεις οι οποίες συνδέονται με το κράτος-επιτιθέμενο.
Ωστόσο, οι θρησκευτικές ταυτίσεις των Ουκρανών δεν αντιστοιχούν άμεσα σε φιλορωσικές ή φιλοουκρανικές πολιτικές στάσεις. Περίπου το 70% των πιστών της Εκκλησίας που συνδεόταν με το Πατριαρχείο Μόσχας δήλωσε θετική στάση απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση — μια στάση που βρίσκεται σε σαφή αντίθεση με τη διδασκαλία του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου, επικεφαλής της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο οποίος αποτελεί στενό σύμμαχο του Βλαντίμιρ Πούτιν και διατηρεί μακροχρόνιους δεσμούς με τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών.
Μάλιστα, η πλειονότητα των πιστών της UOC MP εξέφρασε θετική στάση και απέναντι στο ΝΑΤΟ, αν και οι απόψεις στο εσωτερικό της συγκεκριμένης εκκλησιαστικής κοινότητας παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις, ανάλογα με την περιοχή και άλλους κοινωνικούς παράγοντες.
Ο πόλεμος έχει αναδείξει με ιδιαίτερη σαφήνεια τη διαφορά ανάμεσα στην πίστη, τη θρησκευτική πρακτική και την εκκλησιαστική ένταξη. Παράλληλα, έχει καταστήσει τη θρησκευτική ταυτότητα περισσότερο σημαντική τόσο πολιτικά όσο και σε σχέση με την εθνική ταυτότητα.
Για μια χώρα που διεξάγει πόλεμο εναντίον ενός κράτους, η ηγεσία του οποίου έχει επανειλημμένα επικαλεστεί τη ρωσική Ορθοδοξία και τον «Ρωσικό Κόσμο» για να δικαιολογήσει τον ιμπεριαλισμό του, η θεσμική διάσταση της θρησκείας έχει πλέον συνδεθεί στενά με ζητήματα εθνικής ασφάλειας και κυριαρχίας.
Την ίδια στιγμή, οι Ουκρανοί εξακολουθούν να υποστηρίζουν τη θρησκευτική ελευθερία και δηλώνουν σχετικά χαμηλά επίπεδα δυσπιστίας απέναντι σε ανθρώπους που ανήκουν σε άλλες θρησκευτικές ομολογίες.
Ο πόλεμος, επομένως, δεν έστρεψε απλώς τους Ουκρανούς προς τη θρησκεία. Αντίθετα, ανάγκασε πολλούς από αυτούς να επανεξετάσουν τι αντιπροσωπεύουν οι θρησκευτικοί θεσμοί, ποιους από αυτούς εμπιστεύονται και πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στην προσωπική πίστη και τη θεσμική προσήλωση.
* Η Kateryna Odarchenko είναι πολιτική σύμβουλος, εταίρος της SIC Group Ukraine και πρόεδρος του PolitA Institute for Democracy and Development. Ειδικεύεται στον τομέα της πολιτικής επικοινωνίας και στον σχεδιασμό και την υλοποίηση σχετικών εγχειρημάτων και διαθέτει πρακτική εμπειρία στην υλοποίηση πανουκρανικών πολιτικών εκστρατειών και στην ανάπτυξη πολιτικών κομμάτων.
