Όταν ο λόγος Ελλήνων αποστράτων συναντά καταγεγραμμένα φιλοκρεμλινικά αφηγήματα

Χρόνος ανάγνωσης: 8 λεπτά

Θεματική έρευνα δημόσιων παρεμβάσεων από τις παραμονές της ρωσικής εισβολής έως το 2026

Μεθοδολογική σημείωση. Οι θέσεις που αναλύονται παρακάτω έχουν πράγματι εκφραστεί δημόσια από Έλληνες αποστράτους αξιωματικούς. Το δημοσιευόμενο κείμενο δεν αναφέρει ονόματα, βαθμούς, μέσα, ακριβείς ημερομηνίες ή αναγνωρίσιμα αυτούσια αποσπάσματα που θα επέτρεπαν εύκολη ταυτοποίηση. Η πλήρης τεκμηρίωση των παρεμβάσεων διατηρείται στο συντακτικό αρχείο του omologia.gr.

Περιεχόμενα

1. Το ερώτημα της έρευνας

Στον ελληνικό δημόσιο διάλογο για τον πόλεμο στην Ουκρανία οι απόστρατοι αξιωματικοί έχουν, εύλογα, σημαντική παρουσία. Η στρατιωτική εμπειρία, η γνώση των επιχειρήσεων και η εξοικείωση με ζητήματα ασφάλειας καθιστούν τις παρεμβάσεις τους ενδιαφέρουσες για τα μέσα ενημέρωσης και το κοινό.

Η εικόνα, όμως, δεν είναι ενιαία. Από τις παραμονές της γενικευμένης ρωσικής εισβολής και σε όλη την περίοδο που ακολούθησε, Έλληνες απόστρατοι έχουν διατυπώσει δημόσια πολύ διαφορετικές μεταξύ τους εκτιμήσεις: από απερίφραστη καταδίκη της ρωσικής επίθεσης και κριτική του στρατιωτικού σχεδιασμού της Μόσχας έως ερμηνείες που μεταφέρουν μεγάλο μέρος της αιτιώδους ευθύνης στη Δύση, αμφισβητούν τον ρόλο της δυτικής στρατιωτικής βοήθειας ή υποβαθμίζουν την απειλή που μπορεί να συνιστά η Ρωσία για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Το ενδιαφέρον της παρούσας έρευνας βρίσκεται ακριβώς εκεί: όχι στο ποιος είναι «φιλορώσος» ή «φιλοκρεμλινικός», αλλά στο τι ακριβώς λέγεται και κατά πόσον συγκεκριμένες δημόσιες διατυπώσεις συμπίπτουν με αφηγηματικές οικογένειες που η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (EEAS) και η EUvsDisinfo έχουν καταγράψει στο φιλοκρεμλινικό πληροφοριακό οικοσύστημα.

Για τον λόγο αυτόν, το άρθρο δεν κατονομάζει τους αποστράτους των οποίων οι δημόσιες παρεμβάσεις εξετάστηκαν. Δεν αναφέρει τα μέσα στα οποία μίλησαν ούτε παραθέτει αναγνωρίσιμα αυτούσια αποσπάσματα ή άλλες λεπτομέρειες που θα μετέτρεπαν τη θεματική ανάλυση σε έμμεση ταυτοποίηση προσώπων. Η επιλογή αυτή δεν αλλάζει το αντικείμενο της έρευνας: οι θέσεις που ακολουθούν έχουν πράγματι εκφραστεί δημοσίως από Έλληνες αποστράτους αξιωματικούς.

2. Τι σημαίνει — και τι δεν σημαίνει — «αφηγηματική σύγκλιση»

Η EEAS χρησιμοποιεί τον όρο Foreign Information Manipulation and Interference (FIMI) για συμπεριφορές χειραγώγησης που συνδέονται με σκόπιμη και συντονισμένη δράση κρατικών ή μη κρατικών δρώντων. Η απλή ομοιότητα μιας άποψης με ένα αφήγημα που κυκλοφορεί στο ρωσικό πληροφοριακό οικοσύστημα δεν αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος που την εκφράζει αποτελεί φορέα FIMI, ούτε ότι υπάρχει συντονισμός, χρηματοδότηση, πρόθεση ή οποιαδήποτε σχέση με τη Ρωσία.

Γι’ αυτό, εδώ χρησιμοποιούνται δύο πολύ στενότερες έννοιες. «Αφηγηματική σύγκλιση» σημαίνει ότι μια συγκεκριμένη δημόσια θέση παρουσιάζει ουσιαστική ομοιότητα με ένα ήδη καταγεγραμμένο φιλοκρεμλινικό αφηγηματικό μοτίβο. «Λειτουργική σύγκλιση» σημαίνει ότι μια θέση, ακόμη και όταν αποτελεί απολύτως θεμιτή πολιτική ή στρατηγική κρίση, μπορεί να έχει επικοινωνιακό αποτέλεσμα προς την ίδια κατεύθυνση με έναν καταγεγραμμένο στόχο ρωσικής FIMI — για παράδειγμα τη μείωση της υποστήριξης προς την Ουκρανία.

Η 4η ετήσια έκθεση της EEAS για τις απειλές FIMI, που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2026, χαρακτηρίζει την Ουκρανία πρωταρχικό στόχο ρωσικής FIMI και καταγράφει, μεταξύ άλλων, ως στόχο τη μείωση της διεθνούς υποστήριξης προς αυτήν. Η έκθεση αναφέρει επίσης την παρουσίαση της οικονομικής βοήθειας προς την Ουκρανία ως «σπατάλης» και την παρουσίαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως δύναμης που επιδιώκει να παρατείνει τον πόλεμο.

3. Από την κριτική του ΝΑΤΟ στην απόδοση της κύριας ευθύνης στη Δύση

Η συζήτηση για τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ, τις επιλογές των Ηνωμένων Πολιτειών μετά τον Ψυχρό Πόλεμο ή τα λάθη της δυτικής πολιτικής απέναντι στη Ρωσία είναι απολύτως θεμιτή. Υπάρχει άλλωστε εκτεταμένη διεθνής συζήτηση γύρω από αυτά τα ζητήματα.

Στις δημόσιες παρεμβάσεις Ελλήνων αποστράτων που εξετάστηκαν, όμως, εμφανίζεται και ένα ισχυρότερο σχήμα. Η δυτική πολιτική δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένας παράγοντας που συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός δυσμενούς περιβάλλοντος ασφαλείας, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις ως ο βασικός γενεσιουργός παράγοντας της ίδιας της σύγκρουσης.

Στο υλικό συναντώνται, με διαφορετικές διατυπώσεις, θέσεις σύμφωνα με τις οποίες η Δύση προσπάθησε να εντάξει την Ουκρανία στη δική της γεωπολιτική σφαίρα, η Ρωσία εξαπατήθηκε ως προς τη μεταψυχροπολεμική επέκταση του ΝΑΤΟ, οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδίωξαν να περικυκλώσουν ή να εγκλωβίσουν στρατηγικά τη Ρωσία και η ουκρανική κρίση υπήρξε αποτέλεσμα μακροχρόνιων δυτικών μεθοδεύσεων.

Σε άλλες παρεμβάσεις οι αμερικανικές προειδοποιήσεις πριν από τη ρωσική εισβολή παρουσιάστηκαν ως πολεμοχαρής κλιμάκωση, ενώ αργότερα η Ευρωπαϊκή Ένωση περιγράφηκε ως δύναμη που ακολουθεί τις στρατηγικές επιλογές των ΗΠΑ και συντηρεί μια αντιπαράθεση με τη Μόσχα.

Υπήρξαν επίσης πιο σύνθετες προσεγγίσεις: αναγνώριση του δικαιώματος της Ουκρανίας να επιλέγει τον διεθνή προσανατολισμό της και ταυτόχρονα αποδοχή ότι η διεύρυνση του ΝΑΤΟ δημιουργούσε εύλογη ή ακόμη και δικαιολογημένη ρωσική αίσθηση υπαρξιακής απειλής. Σε αυτή την κατηγορία εμφανίστηκε και η εκτίμηση ότι η αντιπαράθεση με τη Ρωσία λειτουργούσε ως μοχλός για τον επανεξοπλισμό της Ευρώπης.

Δεν είναι όλες αυτές οι απόψεις ίδιες ούτε έχουν το ίδιο βάρος. Η διαχωριστική γραμμή βρίσκεται στη μετάβαση από την κριτική της δυτικής πολιτικής στο αιτιώδες σχήμα σύμφωνα με το οποίο η Ρωσία οδηγήθηκε ουσιαστικά στην εισβολή από τις ενέργειες του ΝΑΤΟ και της Δύσης. Η EUvsDisinfo καταγράφει ακριβώς την αφήγηση ότι μια δυτική ή νατοϊκή «αθέτηση υποσχέσεων» εξανάγκασε τη Ρωσία να εισβάλει ως επαναλαμβανόμενο φιλοκρεμλινικό μοτίβο.

4. Το 2014 ως δυτικά οργανωμένη αλλαγή καθεστώτος

Στο ίδιο ευρύτερο σχήμα εντάσσεται και μια δεύτερη θέση που εμφανίστηκε σε δημόσιες παρεμβάσεις αποστράτων: ότι η πολιτική μεταβολή στην Ουκρανία το 2014 δεν ήταν πρωτίστως αποτέλεσμα μιας εσωτερικής πολιτικής και κοινωνικής σύγκρουσης, αλλά προϊόν οργανωμένου δυτικού — και ειδικότερα αμερικανικού — σχεδιασμού.

Στις ισχυρότερες εκδοχές αυτού του επιχειρήματος, τα γεγονότα του Μαϊντάν έχουν περιγραφεί ως οργανωμένη αλλαγή καθεστώτος ή ως ουσιαστικά πραξικοπηματική ανατροπή που εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σχέδιο απομάκρυνσης της Ουκρανίας από τη ρωσική επιρροή.

Η EUvsDisinfo διαθέτει πολυετή καταγραφή της ίδιας αφηγηματικής οικογένειας: ότι δηλαδή οι ΗΠΑ ή γενικότερα η Δύση οργάνωσαν το 2014 πραξικόπημα στην Ουκρανία και μετέτρεψαν τη χώρα σε δυτικό γεωπολιτικό σχέδιο. Το κρίσιμο σημείο και εδώ δεν είναι ότι απαγορεύεται να εξεταστεί η δυτική εμπλοκή στα γεγονότα του 2014. Το ζήτημα είναι η μετατροπή μιας σύνθετης ιστορικής διαδικασίας σε ένα μονοσήμαντο αιτιώδες σχήμα εξωτερικά οργανωμένης αλλαγής καθεστώτος.

5. «Η Δύση σταμάτησε την ειρήνη»

Ένα από τα σαφέστερα μοτίβα που εντοπίστηκαν αφορά τις ρωσοουκρανικές διαπραγματεύσεις της άνοιξης του 2022.

Σε περισσότερες από μία δημόσιες παρεμβάσεις Ελλήνων αποστράτων έχει υποστηριχθεί ότι οι συνομιλίες μπορούσαν να οδηγήσουν σχετικά εύκολα σε συμφωνία, αλλά εμποδίστηκαν ή διακόπηκαν από δυτικές κυβερνήσεις. Σε ισχυρότερη εκδοχή, η διακοπή τους αποδόθηκε ευθέως σε παρέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών και της Βρετανίας.

Οι διαπραγματεύσεις του 2022 ήταν πραγματικές και είχαν προχωρήσει σε ουσιώδη ζητήματα. Άλλο όμως αυτό και άλλο η κατηγορηματική θέση ότι υπήρχε έτοιμη ειρηνευτική λύση την οποία μια δυτική εντολή απαγόρευσε στην Ουκρανία να αποδεχθεί.

Η EUvsDisinfo καταγράφει τον ισχυρισμό ότι η Δύση μπλόκαρε τις ειρηνευτικές συνομιλίες το 2022 ως επαναλαμβανόμενο φιλοκρεμλινικό αφήγημα, το οποίο χρησιμοποιείται για να μεταφέρει στη Δύση την ευθύνη για τη συνέχιση του πολέμου. Στο ελληνικό υλικό η σύγκλιση είναι ιδιαίτερα ευδιάκριτη όταν το κύριο αιτιώδες βάρος για την αποτυχία των συνομιλιών μεταφέρεται από τα δύο εμπόλεμα μέρη σε εξωτερικές δυτικές δυνάμεις.

6. Ο πόλεμος ως δυτικός πόλεμος δι’ αντιπροσώπων

Μια άλλη ομάδα παρεμβάσεων παρουσιάζει τη σύγκρουση πρωτίστως ως αναμέτρηση της Δύσης με τη Ρωσία στην οποία οι Ουκρανοί λειτουργούν ως το ανθρώπινο και στρατιωτικό μέσο.

Στο εξεταζόμενο υλικό έχει εμφανιστεί η άποψη ότι δυτικές δυνάμεις χρησιμοποιούν την Ουκρανία για να εξαντλήσουν ή να αποδυναμώσουν τη Ρωσία, ακόμη και με κόστος τη συνέχιση των ουκρανικών απωλειών. Παράλληλα έχει εκφραστεί δυσπιστία ως προς την τελική διάθεση του δυτικού οπλισμού που παραδίδεται στην Ουκρανία, με υπαινιγμούς ότι μέρος του μπορεί να διοχετεύεται εκτός των επίσημων διαύλων.

Η EUvsDisinfo καταγράφει ως επαναλαμβανόμενο φιλοκρεμλινικό αφήγημα την ιδέα ότι οι ΗΠΑ πολεμούν τη Ρωσία χρησιμοποιώντας την Ουκρανία ως εργαλείο. Αντίστοιχα, έχει καταγράψει ως ξεχωριστό μοτίβο τον ισχυρισμό περί μαζικής διοχέτευσης των δυτικών όπλων που προορίζονται για την Ουκρανία στη μαύρη αγορά, συνδέοντάς τον με εκστρατείες αποδυνάμωσης της υποστήριξης στις παραδόσεις όπλων.

7. Η στρατιωτική βοήθεια ως μηχανισμός παράτασης του πολέμου

Ιδιαίτερα συχνή στο εξεταζόμενο υλικό είναι η κριτική στην αποστολή στρατιωτικής βοήθειας.

Στις καταγεγραμμένες παρεμβάσεις έχει υποστηριχθεί ότι η αποστολή ελληνικού οπλισμού δεν προσέφερε ουσιαστικό όφελος, ότι η συνεχής παροχή πυρομαχικών και όπλων τροφοδοτεί τη συνέχιση της σύγκρουσης και ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να διατηρήσει μεγαλύτερη απόσταση από τον πόλεμο ώστε να μη διαρραγούν περαιτέρω οι σχέσεις της με τη Ρωσία.

Σε αυτές τις περιπτώσεις η καταγραφή δεν αφορά υποχρεωτικά αφηγηματική ταύτιση αλλά λειτουργική σύγκλιση: το πρακτικό αποτέλεσμα του επιχειρήματος είναι η μείωση ή διακοπή της στρατιωτικής υποστήριξης προς την Ουκρανία. Η EUvsDisinfo έχει καταγράψει ως επαναλαμβανόμενο αφήγημα τη θέση ότι η Δύση παρατείνει τον πόλεμο επειδή εξοπλίζει και υποστηρίζει πολιτικά την Ουκρανία.

8. Από την αμφισβήτηση μιας πρόβλεψης στην υποβάθμιση της ρωσικής απειλής

Άλλη κατηγορία παρεμβάσεων αφορά την πιθανότητα επέκτασης της ρωσικής απειλής πέρα από την Ουκρανία.

Έλληνες απόστρατοι έχουν εκτιμήσει δημόσια ότι η Ρωσία δεν επιδιώκει ευρύτερη πολεμική αναμέτρηση με την Ευρώπη ή το ΝΑΤΟ και ότι συγκεκριμένες ρωσικές ενέργειες δεν πρέπει να ερμηνεύονται κατ’ ανάγκην ως προετοιμασία γενικευμένης σύγκρουσης.

Αυτές οι εκτιμήσεις είναι από τη φύση τους στρατηγικές προβλέψεις και δεν αποτελούν κατ’ ανάγκην παραπληροφόρηση. Η διαφορά εμφανίζεται όταν η θέση αποκτά πρόσθετο αιτιώδες περιεχόμενο: ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις διογκώνουν σκόπιμα τον φόβο μιας ρωσικής απειλής ώστε να δικαιολογήσουν υψηλότερες αμυντικές δαπάνες ή τη συνέχιση της οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία.

Στο ελληνικό υλικό έχει εμφανιστεί και αυτή η ισχυρότερη εκδοχή: η αντίληψη της ρωσικής απειλής να παρουσιάζεται ως εργαλείο νομιμοποίησης της ευρωπαϊκής πολιτικής και τα μεγάλα ποσά που κατευθύνονται στην Ουκρανία ως οικονομική αιμορραγία με αμφίβολο αποτέλεσμα.

Η EUvsDisinfo έχει καταγράψει ως φιλοκρεμλινική αφηγηματική οικογένεια την παρουσίαση της ρωσικής απειλής ως τεχνητού φόβου που καλλιεργούν οι ευρωπαϊκές ελίτ για να δικαιολογήσουν στρατιωτικοποίηση, αυξημένες δαπάνες και κοινωνικό έλεγχο. Η EEAS, από την άλλη πλευρά, αναφέρει στην έκθεση FIMI του 2026 ότι ρωσικές πληροφοριακές δραστηριότητες παρουσιάζουν την οικονομική υποστήριξη προς την Ουκρανία ως σπατάλη, με στόχο τη μείωση της διεθνούς στήριξης.

Ως θεσμικό σημείο αναφοράς, το ΝΑΤΟ στη Διακήρυξη της Συνόδου της Άγκυρας του Ιουλίου 2026 χαρακτηρίζει τη Ρωσία μακροπρόθεσμη απειλή για την ευρωατλαντική ασφάλεια και σταθερότητα και επαναβεβαιώνει την υποστήριξη προς την Ουκρανία.

9. Οι ίδιες φωνές δεν λένε πάντοτε το ίδιο πράγμα

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο εύρημα για να μη μετατραπεί η έρευνα σε κατάλογο προσωπικών χαρακτηρισμών.

Στο υλικό υπάρχουν απόστρατοι οι οποίοι σε μία περίοδο προειδοποιούσαν για ρωσικές κινήσεις που δοκιμάζουν την ενότητα ή την ετοιμότητα του ΝΑΤΟ και αργότερα υποβάθμισαν έντονα την πιθανότητα μιας ευρύτερης ρωσικής απειλής.

Υπάρχουν άλλοι που άσκησαν πολύ σκληρή κριτική στον Ρώσο πρόεδρο, αλλά ταυτόχρονα θεωρούσαν άστοχη ή επιζήμια την ελληνική στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία. Άλλοι αναγνώρισαν χωρίς περιστροφές ότι η Ρωσία είναι ο επιτιθέμενος και ότι η Ουκρανία έχει δικαίωμα να αμύνεται, ενώ παράλληλα υποστήριζαν ότι η αποστολή περισσότερου οπλισμού τροφοδοτεί τη συνέχιση του πολέμου.

Υπάρχουν ακόμη περιπτώσεις όπου εκφράστηκε ανησυχία για τον ρωσικό αναθεωρητισμό και τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει για άλλες αναθεωρητικές δυνάμεις, μαζί όμως με έντονη κριτική της νατοϊκής λογικής και με εκτιμήσεις περί περιορισμένων ρωσικών προθέσεων.

Αυτές οι αντιφάσεις δεν είναι δευτερεύουσες. Είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο δεν είναι εκ πρώτης όψεως εύκολο να θεωρηθούν συγκεκριμένες δηλώσεις ως μόνιμη πολιτική ταυτότητα ενός προσώπου. Ίσως, όμως, και να αποτελούν συνειδητή προσπάθεια όσων αναπαράγουν στον ελληνικό δημόσιο λόγο τα φιλοκρεμλινικά αφηγήματα να «θολώσουν» το μήνυμα, ακριβώς για να αποφύγουν αυτό που προκύπτει σχεδόν αβίαστα από την πρώτη ανάγνωση των παρεμβάσεών τους: δηλαδή την αφηγηματική και λειτουργική σύγκλιση των «αναλύσεών» τους με τη στρατηγική του Κρεμλίνου.

10. Τι δείχνει τελικά το υλικό

Δεν προκύπτει κάποια ενιαία «γραμμή των Ελλήνων αποστράτων». Η δημόσια παρουσία τους είναι πολυφωνική και περιλαμβάνει πολύ διαφορετικές στρατηγικές, πολιτικές και επιχειρησιακές αναγνώσεις.

Προκύπτει, όμως, ότι σε δημόσιες παρεμβάσεις κάποιων Ελλήνων αποστράτων από τις παραμονές της ρωσικής εισβολής έως και το 2026 έχουν εμφανιστεί — με διαφορετική ένταση, συχνότητα και συνέπεια — βασικές αφηγηματικές οικογένειες που η EEAS και η EUvsDisinfo έχουν καταγράψει στο φιλοκρεμλινικό πληροφοριακό οικοσύστημα: η Δύση και το ΝΑΤΟ ως κύριοι γενεσιουργοί παράγοντες του πολέμου· το 2014 ως δυτικά οργανωμένη αλλαγή καθεστώτος· η Δύση ως δύναμη που εμπόδισε την ειρήνη το 2022· η Ουκρανία ως πεδίο δυτικού πολέμου δι’ αντιπροσώπων· η στρατιωτική βοήθεια ως παράγοντας που παρατείνει τη σύγκρουση· η αμφισβήτηση της τύχης δυτικού οπλισμού· η οικονομική βοήθεια ως σπατάλη· και η ευρωπαϊκή ανησυχία για τη Ρωσία ως υπερβολή ή ως μέσο δικαιολόγησης εξοπλισμών και πολιτικών επιλογών.

Το ερευνητικά ελέγξιμο συμπέρασμα είναι ότι συγκεκριμένα επιχειρήματα που έχουν πράγματι διατυπωθεί από Έλληνες αποστράτους συμπίπτουν, άλλοτε άμεσα και άλλοτε λειτουργικά, με αφηγηματικά μοτίβα και πληροφοριακούς στόχους που οι αρμόδιοι ευρωπαϊκοί μηχανισμοί έχουν καταγράψει στο φιλοκρεμλινικό πληροφοριακό οικοσύστημα.

Θεσμικές πηγές και ενεργοί σύνδεσμοι

Οι παρακάτω σύνδεσμοι είναι αποκλειστικά θεσμικές ή θεματικές πηγές για το πλαίσιο FIMI και τα καταγεγραμμένα αφηγηματικά μοτίβα. Δεν περιλαμβάνονται σύνδεσμοι που ταυτοποιούν τους Έλληνες αποστράτους των οποίων οι δημόσιες παρεμβάσεις αποτέλεσαν το πρωτογενές υλικό της έρευνας.

Україна: Коли окупація змінює і віру

When Greek Retired Officers’ Discourse Meets Documented Pro-Kremlin Narratives